Հայ
Ամերիկահայ կեանք
«Ես ըրի ա՛յն՝ ինչ որ տարիներու ընթացքին կ՚երազէի... »
Դեկտեմբեր 19 , 2019 , 12:46
«Ես ըրի ա՛յն՝ ինչ որ տարիներու ընթացքին կ՚երազէի... »

ՆՈՐ ՕՐ, ԼՈՍ ԱՆՃԵԼԸՍ.

 

«Մարդ արարածը, ընկերութեան մէջ, կը գնահատուի ո՛չ միայն կենցաղային իր վարքագիծով, այլեւ իր գործածած լեզուին մակարդակով»։

 

Նորատիպ բառարանի մը առաջին տողերը կը կազմեն սոյն    համապարփակ խօսքերը, որ աշխատասիրած է ու յօրինած ՏաճատԾ. Վրդ. Եարտըմեան, Լոս Անճելըսէն։

 

«Հայերէն լեզուի ժամանակակից բառարան» վերտառութեամբ հրատարակութիւն մը, որու մասին առաջին անգամ տեղեկացած էի շնորհիւ «Ասպարէզ» թերթի առցանց էջերուն, անցեալ տարի, Դեկտեմբերի 18-ին:

 

Ամերիկա, Եւրոպա եւ ովկիանոս մը անծիր... անկարելի ձեռնարկ մը կը թուէր այդ հատորը ձեռք բերել։

 

Երկարատեւ ու անյոգնաբեկ հետապնդումներէ ետք, ու շնորհիւ աստուածային նախախնամութեան,  այդ հատորը գրասեղանիս վրայ կը գտնուի այսօր. նուէր՝ հայրենիքէն, հոգեշնորհ եկեղեցականէ մը՝ Սուրբ Էջմիածինէն։

 

«Այս բառարանը ինծմէ խլեց շուրջ 50 տարիներու թէ՛ մնայուն եւ թէ՛ պարբերական աշխատանք,  նկատի ունենալով նաեւ եկեղեցական հանգամանքիս եւ պատասխանատուութիւններուս բազմազբաղ պարագան», կը խոստովանի Տաճատ Ծ. Վրդ. Եարտըմեան։

 

Ու մենք, անվարան, կը հաւատանք այս իրողութեան. ներկայ հատորը անժխտելի հաւաստիքն է անոր։ Ստոյգ ու տեսանելի։

 

Լրջախոհ մօտեցում մը՝ եւ արդէն ընթերցողը իրազեկ կը դառնայ, թէ սոյն հրատարակութիւնը ժամանակակից հասկացողութեամբ եւ ըմբռնումով է պատրաստուած. հազարէ աւելի էջեր, որոնք կը ներընդգրկեն բառագանձ մը անգնահատելի ու կը հիմնաւորեն լեզուաբան Ստեփան Մալխասեանցի խօսքերը գրուած 1943-ին. «Մի մարդու կեանքը, թէկուզ վաթսուն տարի էլ նա աշխատի, բաւական չէ մեր ամբողջ մատենագրութիւնն ու պարբերական մամուլը կարդալու եւ նրանցից բառեր հաւաքելու»։

 

Կէս դարու աշխատանք... ու դժուար չէ մակաբերել, թէ ո՛րքան դժուար ձեռնարկ մըն է եղած իրականացնել բառարանագրութեան սոյն ծրագիրը, նկատի ունենալով հանդերձ գիտականութեան յաջողութիւններուն ընձեռած բոլոր հնարաւորութիւնները։ Ծրագիր,  որ կ՚ենթադրէ «ունենալ բառերու ատաղձ, մշակել եւ որոշել անոնց նշանակութիւնները, անոնց համապատասխան օրինակները կազմել, ոճերը գտնել ու դասաւորել, փոխառեալ բառերու ծագումը նշանակել, ինչ որ ստեղծագործական բարդ աշխատանք է եւ կը պահանջէ ամենամեծ ուշադրութիւն, մտքի լարում եւ բազմակողմանի տեղեկութիւններ», ինչպէս շեշտադրած է նոյնինքն Ստ. Մալխասեանց անցեալին։

 

Այս բոլորն են Հ. Տաճատ վարդապետի հեղինակած բառարանը։ Սփիւռքի այլացնող իրականութեան այդ «Միւսն» է ան, ուր էջ առ էջ կը ստուերանկարուի տրամաբանական գիծ մը լուսաբանումներու եւ ուղենշումներու, յատկապէս գիրքի կառուցուածքին եւ որոշ բառերու  կիրառումին նկատմամբ, իբրեւ սատար՝ խուսափելու կրկնութիւններէ ու աւելադրութիւներէ, եւ ընդառաջելու հեղինակի թելադրանքին, այսինքն՝ «ճիշդ օգտագործել»։

 

Եւ ճի՛շդ այս տեսանկիւնէն թերթելով, իսկական վայելք մըն է կարդալ «ժամանակակից նորութիւններ» նկատուած բառերուն իմաստները, այնքան կուռ, յստակ ու բովանդակալից բացատրութիւններով դրսեւորուած, ուր չըմբռնելն ու չհասկնալը նոյնիսկ՝ անկարելի կը թուի։ Եւ այսպէս մինչեւ վերջին էջը՝ 1021, առանց անտեսելու առօրեայ խօսակցութիւններուն մէջ առատօրէն կիրարկուած օտար բառերուն հայերէնները,  ինչպէս նաեւ՝ թուայնային ասպարէզին վերաբերող եզրերը:

 

Ահա՛ թէ ինչու,  ըստ մեր խոհական կարծիքին,  ան է՛ ու կը մնայ վերջինտասնամեակներուն,  արեւմտահայերէնին նուիրուած սփիւռքի բառարանագրութեան կարեւորագոյն աշխատասիրութիւնն ու հրատարակութիւնը՝ մէկ հատորի մէջ ամփոփուած,  իբրեւ շառաչուն պատասխան բոլոր այդ անվերահասու գրիչներուն,  որոնք անընդհատ կը կարկինեն արեւմտահայերէնի հորիզոնը՝ որպէս մռայլ,  ու ծանծաղամիտ հիմնաւորումներով զայն կը գերեզմանեն։

 

Մինչ կը փակեմ սոյն տողերը, կը վերյիշեմ նախաբանին մէջ հեղինակին՝ Տաճատ Ծ. Վրդ. Եարտըմեանի թողած հետեւեալ խորհրդածութիւնները. «Որքան ալ երկարատեւ աշխատանք մը եղաւ, սակայն վստահ եմ,  թէ ո՛չ անթերի է,  ոչ ալ կատարեալ...»։

 

Կրօնաւորական սքեմին վայելուչ խոնարհ խօսքեր... որոնք կ՚արտացոլան համակ համեստութիւնը մեր Հայրերուն արժանընձիւղ այս մեծ հոգեւորականին. Համեստութիւն, որ յիսուն տարի ետք եւս ըսել կու տայ... «Ես ըրի ա՛յն՝ ինչ որ տարիներու ընթացքին կ՚երազէի... »։

 

Գեղեցիկ երազ,  վարդապետ։

Ա՛յս է սահմանագիծը ճշմարիտ մեծութեան...

Հո՛ն,  ուր արժանիքը կը դառնայ՝ գրաւականը արժէքին։

 

ՎԱՐԴԱՆ ՔԷՇԻՇԵԱՆ


Լրահոս - 01 Յունիս 2020
Սիւնակագիրներ
Հրաչ Սեփեթճեան Ծնած է 1969-ին, Պէյրութ, Լիբանան։Կիպրոսի ՀԲԸՄ Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւնը աւարտած է 1987-ին։Երեւանի Պետական Համալսարանի Հայկական Բանասիրական բաժանմունքէն շրջանաւարտ ՝1994-ին։1980-ական թուականներէն կ՚աշխատակցի «Զարթօնք»ին եւ ապա՝ «Նոր Օր»ին։1994-2000 օգնական խմբագիր «Զարթօնք»ի։1993-էն ի վեր հայոց լեզուի, գրականութեան, պատմութեան եւ մշակոյթի ուսուցիչ Լիբանանի եւ Լոս Անճելըսի մէջ։Լիբանանի եւ Լոս Անճելըսի մէջ եղած է եւ է գործօն անդամ ՀԲԸՄ-ի, ԹՄՄ-ի եւ ՌԱԿ-ի շրջանակներէն ներս, վարելով զանազան պաշտօններ։Ներկայիս՝ ՀԲԸՄ Մանուկեան-Տէմիրճեան վարժարանի Հայերէնի Բաժանմունքի վարիչ։ «Նոր Օր»ի խմբագիր՝ Մարտ 2016-էն։  
Վաչէ Սեմերճեան Ծնած է 1938-ին, Պէյրութ, Լիբանան։ Շրջանաւարտ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն եւ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն՝ որպէս քիմիագէտ։ Շրջան մը եղած է ուսուցիչ Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն ներս։ Ապա, վկայուելով որպէս կաշուեմշակութեան վարպետ, տասը տարի  կը գործուղղուի Եթովպիա եւ Աֆղանիստան։ 1976-ին կը հաստատուի Միացեալ Նահանգներու արեւմտեան ափ, գործօն անդամ դառնալով ԹՄՄ-ի եւ ՌԱԿ-ի։ Կաշուեմշակութեամբ աշխատելէ ետք, կը հրաւիրուի Հոլիվուտի ԹՄՄ Արշակ Տիգրանեան վարժարան, դասաւանդելու համար հայագիտական նիւթեր։ Հանգստեան կը կոչուի 2009 թուականին։1956-էն ի վեր կ՚աշխատակցի ռամկավար ազատական մամուլին։ 1977-էն առ այսօր ծաւալուն գործունէութիւն ունեցած է «Նոր Օր»էն ներս որպէս խորհրդական եւ ղեկավար։  Վեց տարի եղած է պատասխանատու խմբագիրը «Նոր Օր» շաբաթաթերթին։Վաչէ Սեմերճեան հեղինակ է չորս հատորներու. «Ապրուած սփիւռքը», «Յիշատակելի դիմաքանդակներ», եւ «Լուսարձակին տակ» Ա. Եւ Բ. հատորներ։ 
Յակոբ Մարտիրոսեան   Ծնած է Սուրիոյ Արաբ-բունար գիւղաքաղաքը 1943 թուականին։ 1949-ին Հալէպ փոխադրուած է ուր յաճախած է տեղւոյն Կրթասիրաց վարժարանը, ապա Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան, Լազար Նաճարեան-Գալուստ Կիւլպէնկեան երկրորդական վարժարանը, եւ վկայուած 1964-ին։ Նոյն տարին, քաղաքական աննպաստ պայմաններու հետեւանքով ընտանեօք վերադարձած են Լիբանան, Պէյրութ, ուր շարունակած է իր ուսումը, հաշուապահութեան եւ տնտեսագիտութեան մարզերուն մէջ։ Ապա լծուած աշխատանքի զանազան հաստատութիւններու մէջ, ինչպէս Ապրոյեան հաստատութիւն եւ Պանք Ալ Արապի, վարելով բաժնի տնօրէնութեան պաշտօններ։ 1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս, Միացեալ նահանգներ, ուր շարունակած է աշխատիլ արհեստավարժ  ինքնաշարժի ընկերութիւններու եւ հաստատութիւններու մէջ, ուսումը շարունակելով եւ մասնագիտանալով այդ ճիւղին մէջ։Հանգստեան կոչուած է 2012 թուականին։ Յակոբ Մարտիրոսեան անդամակցած է Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան, ՀԲԸՄ-ին եւ Թէքեան Մշակութային Միութեան, 1958 թուականէն սկսեալ, Հալէպի մէջ, Սուրիա։ Ան շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական գործունէութիւնները Լիբանանի մէջ, Պէյրութ, ուր անդամակցած է Փորթուգալեան ակումբին, եւ եղած է հիմնադիրը Անթիլիասի ՌԱԿ Յովսէփեան ակումբին։  Լոս Անճելըսի մէջ, շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական  աշխատանքները վարելով ատենադպիրի պաշտօններ Գերսամ Ահարոնեան ակումբին եւ ՌԱԿ Արեւմտեան Ամերիկայի Շրջանային Վարչութեանց մէջ, ատենապետի պաշտօն՝ Ռուբէն Հերեան ակումբի, եւ «Նոր Օր» շաբաթաթերթի խմբագիրի պաշտօնը 2011 թուականէն մինչև Մարտ 2016 թուականը:  
Սարգիս Մինասեան Ծնած է Դամասկոս, Սուրիա՝ 1933-ին: Ընտանեօք Լիբանան փոխադրուելով, շրջանաւարտ կը դառնայ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն 1953-ին: Ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ստանայ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը Եւրոպայի արդի պատմութեան մէջ:Շուրջ երեսուն տարի եղած է ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի վարիչ-տնօրէն, վարելով ՀԲԸՄ-ի գործերը: Պատասխանատու պաշտօններ ստանձնած է մշակութային եւ մասնաւորաբար թատերական կեանքէն ներս: ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր՝ 1964-74:1986-ին կը հաստատուի Լոս Անճելըս, դառնալով «Նոր Օր»ի խմբագիր մինչեւ 1990: Մինասեան կը մնայ գլխաւոր սիւնակագիրներէն մէկը «Նոր Օրի: 1992-էն ի վեր լոյս կ'ընծայէ Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութեան «Տեղեկատուն»:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին մասին լոյս ընծայած է «Մայրիներու երկրին աւերակումը» հատորը 2003-ին: Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ: 13 տարի եղած է հանրային վարժարանի մը գրադարանապետը:Լոս Անճելըսի մէջ կը շարունակէ գործօն իր դերը ՀԲԸՄ-էն եւ Չորք-Մարզպանի (Տէօրթ-Եօլ) հայրենակցական միութենէն ներս, որուն հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը՝ 2012-էն ի վեր:
Խաչիկ Ճանոյեան Ծնած է Մուսուլ, Իրաք։ Շատ փոքր տարիքէն կը կորսնցնէ մայրն ու հայրը։ 1956-ին  կը տեղափոխուի Պաղտատ։ 1966-ին կ՚աւարտէ Պաղտատի պետական համալսարանը, վկայուելով լեզուագիտական գոլէճի սպաներէնի բաժինէն։Պաղտատի մէջ եղած է գործօն անդամ ՀԲԸՄ-ի։ 1968-ին անցնելով Պէյրութ հայագիտական ուսումը կը ստանայ Երուանդ Հիւսիսեան հայագիտական հիմնարկէն եւ նոյն տարիներուն կը զբաղի ուսուցչութեամբ։ Նոյն տարին կ՚անդամագրուի ՌԱԿ-ին։ 1972-ին կը վերադառնայ Պաղտատ, որպէս հայերէնի ուսուցիչ։ Յաջորդ տարի կ՚անցնի Արժանթին, ուր կը վարէ ՀԲԸՄ-ի Պուէնոս Այրեսի մասնաճիւղի վարիչ քարտուղարի պաշտօնը եւ միութեան «Լուսաբաց» եռամսեայի խմբագրութիւնը։ Հիմնադիրներէն է Մարի Մանուկեան վարժարանին։1975-էն ի վեր կ՚ապրի եւ կը գործէ Լոս Անճելըսի մէջ։ Եղած է «Նոր Օր»ի վարչական պատասխանատու, խմբագիրի օգնական եւ խմբագրական կազմերու անդամ։ Կ՚աշխատակցի սփիւռքահայ մամուլին։Ճանոյեան շատ գործօն տարր մըն է Լոս Անճելըսի մէջ։  Հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը Իրաքահայերու Միութեան։ ՀԲԸՄ-էն, ԹՄՄ-էն եւ ՌԱԿ-էն ներս տարած է եւ կը տանի բազմաբեղուն աշխատանք։35 տարի շարունակ հիմնած եւ ղեկավարած է Հայ Ընտանեկան Շաբաթօրեայ վարժարանը։ Մեծապէս նպաստած է գաղութահայ մշակութային եւ գրական կեանքին, եկեղեցական կեանքին եւ պարգեւատրուած է բազմաթիւ շքանշաններով եւ պատուոյ գիրերով։ Ամուսնացած է, ունի երեք զաւակ եւ հինգ թոռնիկ։
Մինաս Գոճայեան Ծնած է Պէյրութ, 1946-ին։ Յաճախած է ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանը, ապա հետեւած է լեզուի եւ գրականութեան դասընթացքներու Փարիզի մէջ եւ աւարտած՝ Երեւանի Պետական Համալսարանի Բանասիրական ճիւղը, միաժամանակ հետեւելով հնագոյն պատմութեան եւ հնագիտութեան դասընթացքներու։ Դոկտորական աստիճան կը ստանայ 1980-ին։Հայոց լեզու, գրականութիւն, պատմութիւն եւ մշակոյթ դասաւանդած է Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն եւ Լոս Անճելըսի ՀԲԸՄ Մանուկեան-Տեմիրճեան վարժարանէն ներս։ Աշխատակցած է եւ կ՚աշխատակցի սփիւռքահայ մամուլին։ Եղած է «Նոր Օր» շաբաթաթերթի պատասխանատու խմբագիր։ Անգլիատառ AIM-ի հիմնադիր-խմբագիրներէն է եւ ներկայիս մաս կը կազմէ Keghart.com-ի խմբագրութեան եւ պատասխանատու խմբագիրն է Երուսաղէմի «Սիոն» պաշտօնաթերթին։Խմբագրած եւ պարզեցուցած է հայ դասական գրողներու գործեր, նաեւ հեղինակ է հայոց լեզուի եւ պատմութեան դասագիրքերու։ Խմբագիրն է «Պատմութիւն Չորք-Մարզպանի» յուշամատեանին։  
Գէորգ Քէօշկէրեան Ծնած է Երուսաղէմ և վեց տարեկանին ընտանիքին հետ փոխադրուած է Հալէպ։ Ուսման բարձրագոյն վկայականը եղած է Մաքիստրոս Արուեստից Տիտղոս՝ Անգլերէն լեզուի ուսուցման մէջ, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն։ 1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս և 1980-ին ամուսնացած է Սիլվա Տագէսեանի հետ ու բախտաւորուած երկու զաւակներով՝ աղջիկ մը և մանչ մը։ 2009-ին հանգստեան կոչուած է 25 տարիներու ծառայութենէ մը ետք՝ Լոս Անճըլոսի դպրոցական միացեալ ցանցին մէջ, ինը տարի որպէս ուսողութեան ուսուցիչ և 16 տարի որպէս փոխ-տնօրէն։ Անդամ է Թէքէեան Մշակութային Միութեան Միացեալ Նահանգներու և Գանատայի Կեդրոնական Վարչութեան։  
Սարգիս Մինասեան Ծնած է Դամասկոս, Սուրիա՝ 1933-ին: Ընտանեօք Լիբանան փոխադրուելով, շրջանաւարտ կը դառնայ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն 1953-ին: Ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ստանայ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը Եւրոպայի արդի պատմութեան մէջ:Շուրջ երեսուն տարի եղած է ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի վարիչ-տնօրէն, վարելով ՀԲԸՄ-ի գործերը: Պատասխանատու պաշտօններ ստանձնած է մշակութային եւ մասնաւորաբար թատերական կեանքէն ներս: ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր՝ 1964-74:1986-ին կը հաստատուի Լոս Անճելըս, դառնալով «Նոր Օր»ի խմբագիր մինչեւ 1990: Մինասեան կը մնայ գլխաւոր սիւնակագիրներէն մէկը «Նոր Օրի: 1992-էն ի վեր լոյս կ'ընծայէ Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութեան «Տեղեկատուն»:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին մասին լոյս ընծայած է «Մայրիներու երկրին աւերակումը» հատորը 2003-ին: Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ: 13 տարի եղած է հանրային վարժարանի մը գրադարանապետը:Լոս Անճելըսի մէջ կը շարունակէ գործօն իր դերը ՀԲԸՄ-էն եւ Չորք-Մարզպանի (Տէօրթ-Եօլ) հայրենակցական միութենէն ներս, որուն հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը՝ 2012-էն ի վեր:
Արա Ահարոնեան Ծնած է Թրիփոլի, Լիբանան։ Նախնական ուսումը ստացած է Պէյրութի ՀԲԸՄ-ի Յովակիմեան-Մանուկեան երկրորդական վարժարանին մէջ։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին հետեւանքով, 1976-ին կը տեղափոխուի Միացեալ Նահանգներ եւ կ՚աւարտէ Քալիֆորնիոյ համալսարանի Էլէքթրոնիք ճարտարագիտութեան բաժինը։ Անդամ է ՌԱԿ-ի եւ երիտասարդական տարիներէն մինչ օրս վարած է եւ կը վարէ պատասխանատու պաշտօններ կուսակցութենէն եւ Թէքէեան Մշակութային Միութենէն ներս։ «Նոր Օր» պաշտօնաթերթի երկարամեայ աշխատակից։Ահարոնեան գործօն տարր մըն է լոսանճելըսահայ կեանքէն ներս, ներկայացնելով ՌԱԿ-ը համագաղութային ծրագիրներու մէջ։ Հեղինակ է Հայաստանի, Արցախի եւ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան նուիրուած հատորներու։ Ներկայիս կը պաշտօնավարէ ապահովագրական ընկերութեան մը մէջ, որպէս ծրագրող-խորհրդատու։