Հայ
Գաղութներ
Լիբանանի տնտեսական եւ քաղաքական դժուարին օրերուն՝ ՓԱՌԱՒՈՐԱՊԷՍ ԲԵՄԱԴՐՈՒԵՑԱՒ ԿՈՄԻՏԱՍ ԹԱՏԵՐԳՈՒԹԻՒՆԸ
Դեկտեմբեր 12 , 2019 , 10:01
Լիբանանի տնտեսական եւ քաղաքական դժուարին օրերուն՝  ՓԱՌԱՒՈՐԱՊԷՍ ԲԵՄԱԴՐՈՒԵՑԱՒ ԿՈՄԻՏԱՍ ԹԱՏԵՐԳՈՒԹԻՒՆԸ

ՆՈՐ ՕՐ, ԼՈՍ ԱՆՃԵԼԸՍ.

 

Լիբանանի տնտեսական եւ քաղաքական ճգնաժամի դժուարին օրերուն, երբ կոչեր կ’ըլլան հայութիւնը Մայր հայրենիք եւ Արցախ տեղափոխելու, անմահ Կոմիտասի 150-ամեակին առիթով անոր կեանքն ու տառապալից գործունէութիւնը բեմ բարձրացնելը՝ հրաշքի համազօր երեւոյթ է։

 

Արդարեւ, մեկենասութեամբ «Գոհար» համոյթին եւ բեմադրութեամբ երիտասարդ ու բազմատաղանդ բեմադրիչ Սուրէն Խտըշեանի, մասնակցութեամբ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան «Շնորհալի» երգչախումբին եւ «Արարատ» հնգեակին՝ ամիսներէ ի վեր նախապատրաստուող թատերգութիւնը ի վերջոյ հրամցուեցաւ Լիբանանի հայութեան եւ թատերագէտ եւ թատերասէր ընտրանիին՝ 29 Նոյեմբեր – 8 Դեկտեմբեր 2019-ին, հայաշատ Պուրճ Համուտի «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահին մէջ։

 

 

«2011 թուականին «Պրն. Կարպիս» թատրոնին տեսերիզը ուղարկեցի Հայաստան՝ գործընկերոջս Արսէն Գասպարեանին։ Տեսերիզը դիտելէ ետք հարցուց, թէ ինչո՞ւ Կոմիտաս վարդապետին կեանքը չես բեմադրեր։ Քու ընկերդ՝ Կարէնը, նմանութիւն ալ ունի Կոմիտաս վարդապետին։ Այսպիսով սկսաւ մեր փնտռտուքը. Կոմիտասի կեանքն ու գործունէութիւնը իսկական ձեւով նկարագրող թատրոնը։ Քանի մը տարիներ ետք բարեբախտաբար գտայ Լիլի Թոմասեանի բեմադրութեամբ Կոմիտասի կեանքը, որ շատ գեղեցիկ ձեւով ներկայացուցած էր», կը բացատրէ բեմադրիչ Սուրէն Խտըշեան։ Իսկ բազմաթիւ թատերգութիւններու մէջ միասնաբար աշխատած, նոյնպէս երիտասարդ ու տաղանդաշատ դերասան Կարէն Տարագճեանի համար Մեծն Կոմիտասը այսքա՜ն հարազատօրէն մարմնաւորելը օրն ի բուն, նոյնիսկ գիշերային ծանր աշխատանքի արդիւնքն էր։ «Գոհար» համոյթի արհեստավարժ-մասնագիտական աջակցութեամբ, Կարէն Տարագճեան ձայնամարզութեան ու երաժշտական վերապատրաստութեան հետեւեցաւ, կոմիտասեան շարականներն ու երգերը, նոյնիսկ «Շնորհալի» երգչախումբը թատերգութեան ժամանակ ղեկավարելը իրականացնելու համար։ Առաւել եւս, թատերգութեան մէջ գլխաւոր դերասանը ներկայացուց Կոմիտասի ուրախ եւ կենսախինդ կերպարը, նոյնիսկ սիրահարութիւնը Մարգրիտին հետ (Գոհարիկ Քերոբեան), որ յանգեցաւ իր դէմ «սարքուած» բամբասանքներու եւ դաւերու ստոր շարանին՝ պատճառ դառնալով Կոմիտասի կեանքի ողբերգութեան։

 

Թատերգութեան մատուցած անակնկալներէն էր պատանեկան Կոմիտասի, Սողոմոնի, թրքերէնով հաղորդակցուիլը իր մեծ մօր հետ, ինչպէս նաեւ Գէորգ Դ. հայրենասէր կաթողիկոսին ներկայութեամբ, Դերձակեան վարդապետին միջնորդութեամբ, որ նոյնպէս թրքերէնի թարգմանիչն էր։ Ինչպէս բարձր խաղարկութիւն ցուցաբերեցին պատանի Միսաք Աւետիքեան, «Մեծ մայր» Արփի Աւետիքեան, Դերձակեան՝ Յարութ Թորոսեան։ Մինչ Գէորգ Դ. կաթողիկոսին դերով հանդէս եկող բազմավաստակ դերասան Յակոբ Գալայճեան, ինչպէս նաեւ Կարօ Գինոյեան (Մատթէոս Կաթողիկոս) լոյս սփռեցին այն օրերու Սրբ. Էջմիածնի խաղացած դերին՝ Կոմիտասի կեանքին մէջ։ Թուրք անգութ սպայ Պահաէտտին Պէյի դերով բացառիկ խաղարկութիւն ցուցադրեց նոյնպէս բազմավաստակ արուեստագէտ Վարդան Մկրտիչեան՝ ներկայացնելով դէպի Չանղըրը եւ այլ տանջարաններ բռնագաղթած ու միայն մի քանի հայ երեւելիները կիսախելագար վիճակով Պոլիս վերադարձուած (որոնց կարգին «փափազ Կոմիտաս»)։

 

Թէեւ կարճ, բայց իրենց խաղարկութեամբ աչքի ինկան Յարութ Մանուկեան (Կոստանեան), Արմանտ Շխրտըմեան (Արշակ Չօպանեան), Յովակիմ Քէշիշեան (բժիշկ Պապայեան), Շուշանիկ (Շողեր Թորոսեան), Կայէլ Թորոսեան (Անահիտ), Լալոյ (Շանթ Այնիլեան), ներկայացուցիչ՝ Ռաֆայէլ Կիւմիշեան, ինչպէս նաեւ բանտարկեալի դերով հանդէս եկող Արմէն Մաճարեան, Կարօ Բանօղլեան, Աբօ Պալթայեան, Միսաք Թիւթիւնճեան։ Անոնք արտայայտեցին այդ օրերու «Իթթիհատ»ականներու հետ «գործ բռնող» եւ չարաչար սխալուող եւ բանտերը նետուող Պոլսոյ հայ ընտրանին՝ որոնց նմանները այսօր ալ գոյութիւն ունին Թուրքիոյ թէ աշխարհասփիւռ հայութեան, Մայր Հայրենիքի մէջ։

 

Մեծն Կոմիտասի փոթորկալից կեանքն ու գործունէութիւնը, ողբերգական վախճանը ներկայացնող այս փառաւոր թատերգութեան մէջ հիանալիօրէն ներկայացուած էին խորհրդաւոր բայց Կոմիտասի եւ իր գաղափարակիցներուն կեանքը, ճակատագիրը որոշող «հեթանոսական» պարող քրմուհիներ։ Ամբողջ թատերգութեան ընթացքին կեդրոնական դեր խաղացած պարերուն գլխաւոր կարգաւորող-ձեւաւորողը Լառա Ճիպեանն էր։ Իսկ ձայնային «միջամտութիւններ», որպէս դեսպան Մորկենթաու (Նարեկ Մկրտիչեան), Մերիտ իշխան (Միսաք Թիւթիւնճեան), դիմայարդար՝ Մարինա Գրիգորեան, շարժապատկեր (Վարդան Մկրտիչեան), բեմադրութեան ձեւաւորող Տարիա Խտըշեան՝ փաստօրէն հսկայական աշխատանք տարած էին այս կոթողական ստեղծագործութեան յաջողութեան համար։

 

Չափազանց յուզիչ եւ անսպասելի աւարտ ունեցաւ թատերգութիւնը, երբ Կոմիտաս վարդապետն ու թրքախօս որբ մանուկ Կոմիտաս-Սողոմոն ի վերջոյ կ’ողջագուրուին հանգուցեալ մօր հետ՝ անդենականի մէջ, փայլուն կերպով ներկայացուած Լորի Հովիւեանին կողմէ…։ Որոտընդոստ ծափերու տակ աւարտին հասած այս յոբելենական 150 Կոմիտաս հիանալի թատերգութիւնը նոր էջ կը բանայ Լիբանանի թէ Սփիւռքի հայ թատրոնի պատմութեան մէջ։

 

ՀԱՄՕ ՄՈՍԿՈՖԵԱՆ

Պէյրութ

 

Լրահոս - 08 Օգոստոս 2020
Սիւնակագիրներ
Հրաչ Սեփեթճեան Ծնած է 1969-ին, Պէյրութ, Լիբանան։Կիպրոսի ՀԲԸՄ Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւնը աւարտած է 1987-ին։Երեւանի Պետական Համալսարանի Հայկական Բանասիրական բաժանմունքէն շրջանաւարտ ՝1994-ին։1980-ական թուականներէն կ՚աշխատակցի «Զարթօնք»ին եւ ապա՝ «Նոր Օր»ին։1994-2000 օգնական խմբագիր «Զարթօնք»ի։1993-էն ի վեր հայոց լեզուի, գրականութեան, պատմութեան եւ մշակոյթի ուսուցիչ Լիբանանի եւ Լոս Անճելըսի մէջ։Լիբանանի եւ Լոս Անճելըսի մէջ եղած է եւ է գործօն անդամ ՀԲԸՄ-ի, ԹՄՄ-ի եւ ՌԱԿ-ի շրջանակներէն ներս, վարելով զանազան պաշտօններ։Ներկայիս՝ ՀԲԸՄ Մանուկեան-Տէմիրճեան վարժարանի Հայերէնի Բաժանմունքի վարիչ։ «Նոր Օր»ի խմբագիր՝ Մարտ 2016-էն։  
Վաչէ Սեմերճեան Ծնած է 1938-ին, Պէյրութ, Լիբանան։ Շրջանաւարտ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն եւ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն՝ որպէս քիմիագէտ։ Շրջան մը եղած է ուսուցիչ Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն ներս։ Ապա, վկայուելով որպէս կաշուեմշակութեան վարպետ, տասը տարի  կը գործուղղուի Եթովպիա եւ Աֆղանիստան։ 1976-ին կը հաստատուի Միացեալ Նահանգներու արեւմտեան ափ, գործօն անդամ դառնալով ԹՄՄ-ի եւ ՌԱԿ-ի։ Կաշուեմշակութեամբ աշխատելէ ետք, կը հրաւիրուի Հոլիվուտի ԹՄՄ Արշակ Տիգրանեան վարժարան, դասաւանդելու համար հայագիտական նիւթեր։ Հանգստեան կը կոչուի 2009 թուականին։1956-էն ի վեր կ՚աշխատակցի ռամկավար ազատական մամուլին։ 1977-էն առ այսօր ծաւալուն գործունէութիւն ունեցած է «Նոր Օր»էն ներս որպէս խորհրդական եւ ղեկավար։  Վեց տարի եղած է պատասխանատու խմբագիրը «Նոր Օր» շաբաթաթերթին։Վաչէ Սեմերճեան հեղինակ է չորս հատորներու. «Ապրուած սփիւռքը», «Յիշատակելի դիմաքանդակներ», եւ «Լուսարձակին տակ» Ա. Եւ Բ. հատորներ։ 
Յակոբ Մարտիրոսեան   Ծնած է Սուրիոյ Արաբ-բունար գիւղաքաղաքը 1943 թուականին։ 1949-ին Հալէպ փոխադրուած է ուր յաճախած է տեղւոյն Կրթասիրաց վարժարանը, ապա Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան, Լազար Նաճարեան-Գալուստ Կիւլպէնկեան երկրորդական վարժարանը, եւ վկայուած 1964-ին։ Նոյն տարին, քաղաքական աննպաստ պայմաններու հետեւանքով ընտանեօք վերադարձած են Լիբանան, Պէյրութ, ուր շարունակած է իր ուսումը, հաշուապահութեան եւ տնտեսագիտութեան մարզերուն մէջ։ Ապա լծուած աշխատանքի զանազան հաստատութիւններու մէջ, ինչպէս Ապրոյեան հաստատութիւն եւ Պանք Ալ Արապի, վարելով բաժնի տնօրէնութեան պաշտօններ։ 1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս, Միացեալ նահանգներ, ուր շարունակած է աշխատիլ արհեստավարժ  ինքնաշարժի ընկերութիւններու եւ հաստատութիւններու մէջ, ուսումը շարունակելով եւ մասնագիտանալով այդ ճիւղին մէջ։Հանգստեան կոչուած է 2012 թուականին։ Յակոբ Մարտիրոսեան անդամակցած է Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան, ՀԲԸՄ-ին եւ Թէքեան Մշակութային Միութեան, 1958 թուականէն սկսեալ, Հալէպի մէջ, Սուրիա։ Ան շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական գործունէութիւնները Լիբանանի մէջ, Պէյրութ, ուր անդամակցած է Փորթուգալեան ակումբին, եւ եղած է հիմնադիրը Անթիլիասի ՌԱԿ Յովսէփեան ակումբին։  Լոս Անճելըսի մէջ, շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական  աշխատանքները վարելով ատենադպիրի պաշտօններ Գերսամ Ահարոնեան ակումբին եւ ՌԱԿ Արեւմտեան Ամերիկայի Շրջանային Վարչութեանց մէջ, ատենապետի պաշտօն՝ Ռուբէն Հերեան ակումբի, եւ «Նոր Օր» շաբաթաթերթի խմբագիրի պաշտօնը 2011 թուականէն մինչև Մարտ 2016 թուականը:  
Սարգիս Մինասեան Ծնած է Դամասկոս, Սուրիա՝ 1933-ին: Ընտանեօք Լիբանան փոխադրուելով, շրջանաւարտ կը դառնայ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն 1953-ին: Ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ստանայ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը Եւրոպայի արդի պատմութեան մէջ:Շուրջ երեսուն տարի եղած է ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի վարիչ-տնօրէն, վարելով ՀԲԸՄ-ի գործերը: Պատասխանատու պաշտօններ ստանձնած է մշակութային եւ մասնաւորաբար թատերական կեանքէն ներս: ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր՝ 1964-74:1986-ին կը հաստատուի Լոս Անճելըս, դառնալով «Նոր Օր»ի խմբագիր մինչեւ 1990: Մինասեան կը մնայ գլխաւոր սիւնակագիրներէն մէկը «Նոր Օրի: 1992-էն ի վեր լոյս կ'ընծայէ Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութեան «Տեղեկատուն»:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին մասին լոյս ընծայած է «Մայրիներու երկրին աւերակումը» հատորը 2003-ին: Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ: 13 տարի եղած է հանրային վարժարանի մը գրադարանապետը:Լոս Անճելըսի մէջ կը շարունակէ գործօն իր դերը ՀԲԸՄ-էն եւ Չորք-Մարզպանի (Տէօրթ-Եօլ) հայրենակցական միութենէն ներս, որուն հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը՝ 2012-էն ի վեր:
Խաչիկ Ճանոյեան Ծնած է Մուսուլ, Իրաք։ Շատ փոքր տարիքէն կը կորսնցնէ մայրն ու հայրը։ 1956-ին  կը տեղափոխուի Պաղտատ։ 1966-ին կ՚աւարտէ Պաղտատի պետական համալսարանը, վկայուելով լեզուագիտական գոլէճի սպաներէնի բաժինէն։Պաղտատի մէջ եղած է գործօն անդամ ՀԲԸՄ-ի։ 1968-ին անցնելով Պէյրութ հայագիտական ուսումը կը ստանայ Երուանդ Հիւսիսեան հայագիտական հիմնարկէն եւ նոյն տարիներուն կը զբաղի ուսուցչութեամբ։ Նոյն տարին կ՚անդամագրուի ՌԱԿ-ին։ 1972-ին կը վերադառնայ Պաղտատ, որպէս հայերէնի ուսուցիչ։ Յաջորդ տարի կ՚անցնի Արժանթին, ուր կը վարէ ՀԲԸՄ-ի Պուէնոս Այրեսի մասնաճիւղի վարիչ քարտուղարի պաշտօնը եւ միութեան «Լուսաբաց» եռամսեայի խմբագրութիւնը։ Հիմնադիրներէն է Մարի Մանուկեան վարժարանին։1975-էն ի վեր կ՚ապրի եւ կը գործէ Լոս Անճելըսի մէջ։ Եղած է «Նոր Օր»ի վարչական պատասխանատու, խմբագիրի օգնական եւ խմբագրական կազմերու անդամ։ Կ՚աշխատակցի սփիւռքահայ մամուլին։Ճանոյեան շատ գործօն տարր մըն է Լոս Անճելըսի մէջ։  Հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը Իրաքահայերու Միութեան։ ՀԲԸՄ-էն, ԹՄՄ-էն եւ ՌԱԿ-էն ներս տարած է եւ կը տանի բազմաբեղուն աշխատանք։35 տարի շարունակ հիմնած եւ ղեկավարած է Հայ Ընտանեկան Շաբաթօրեայ վարժարանը։ Մեծապէս նպաստած է գաղութահայ մշակութային եւ գրական կեանքին, եկեղեցական կեանքին եւ պարգեւատրուած է բազմաթիւ շքանշաններով եւ պատուոյ գիրերով։ Ամուսնացած է, ունի երեք զաւակ եւ հինգ թոռնիկ։
Մինաս Գոճայեան Ծնած է Պէյրութ, 1946-ին։ Յաճախած է ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանը, ապա հետեւած է լեզուի եւ գրականութեան դասընթացքներու Փարիզի մէջ եւ աւարտած՝ Երեւանի Պետական Համալսարանի Բանասիրական ճիւղը, միաժամանակ հետեւելով հնագոյն պատմութեան եւ հնագիտութեան դասընթացքներու։ Դոկտորական աստիճան կը ստանայ 1980-ին։Հայոց լեզու, գրականութիւն, պատմութիւն եւ մշակոյթ դասաւանդած է Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն եւ Լոս Անճելըսի ՀԲԸՄ Մանուկեան-Տեմիրճեան վարժարանէն ներս։ Աշխատակցած է եւ կ՚աշխատակցի սփիւռքահայ մամուլին։ Եղած է «Նոր Օր» շաբաթաթերթի պատասխանատու խմբագիր։ Անգլիատառ AIM-ի հիմնադիր-խմբագիրներէն է եւ ներկայիս մաս կը կազմէ Keghart.com-ի խմբագրութեան եւ պատասխանատու խմբագիրն է Երուսաղէմի «Սիոն» պաշտօնաթերթին։Խմբագրած եւ պարզեցուցած է հայ դասական գրողներու գործեր, նաեւ հեղինակ է հայոց լեզուի եւ պատմութեան դասագիրքերու։ Խմբագիրն է «Պատմութիւն Չորք-Մարզպանի» յուշամատեանին։  
Գէորգ Քէօշկէրեան Ծնած է Երուսաղէմ և վեց տարեկանին ընտանիքին հետ փոխադրուած է Հալէպ։ Ուսման բարձրագոյն վկայականը եղած է Մաքիստրոս Արուեստից Տիտղոս՝ Անգլերէն լեզուի ուսուցման մէջ, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն։ 1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս և 1980-ին ամուսնացած է Սիլվա Տագէսեանի հետ ու բախտաւորուած երկու զաւակներով՝ աղջիկ մը և մանչ մը։ 2009-ին հանգստեան կոչուած է 25 տարիներու ծառայութենէ մը ետք՝ Լոս Անճըլոսի դպրոցական միացեալ ցանցին մէջ, ինը տարի որպէս ուսողութեան ուսուցիչ և 16 տարի որպէս փոխ-տնօրէն։ Անդամ է Թէքէեան Մշակութային Միութեան Միացեալ Նահանգներու և Գանատայի Կեդրոնական Վարչութեան։  
Սարգիս Մինասեան Ծնած է Դամասկոս, Սուրիա՝ 1933-ին: Ընտանեօք Լիբանան փոխադրուելով, շրջանաւարտ կը դառնայ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն 1953-ին: Ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ստանայ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը Եւրոպայի արդի պատմութեան մէջ:Շուրջ երեսուն տարի եղած է ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի վարիչ-տնօրէն, վարելով ՀԲԸՄ-ի գործերը: Պատասխանատու պաշտօններ ստանձնած է մշակութային եւ մասնաւորաբար թատերական կեանքէն ներս: ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր՝ 1964-74:1986-ին կը հաստատուի Լոս Անճելըս, դառնալով «Նոր Օր»ի խմբագիր մինչեւ 1990: Մինասեան կը մնայ գլխաւոր սիւնակագիրներէն մէկը «Նոր Օրի: 1992-էն ի վեր լոյս կ'ընծայէ Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութեան «Տեղեկատուն»:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին մասին լոյս ընծայած է «Մայրիներու երկրին աւերակումը» հատորը 2003-ին: Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ: 13 տարի եղած է հանրային վարժարանի մը գրադարանապետը:Լոս Անճելըսի մէջ կը շարունակէ գործօն իր դերը ՀԲԸՄ-էն եւ Չորք-Մարզպանի (Տէօրթ-Եօլ) հայրենակցական միութենէն ներս, որուն հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը՝ 2012-էն ի վեր:
Արա Ահարոնեան Ծնած է Թրիփոլի, Լիբանան։ Նախնական ուսումը ստացած է Պէյրութի ՀԲԸՄ-ի Յովակիմեան-Մանուկեան երկրորդական վարժարանին մէջ։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին հետեւանքով, 1976-ին կը տեղափոխուի Միացեալ Նահանգներ եւ կ՚աւարտէ Քալիֆորնիոյ համալսարանի Էլէքթրոնիք ճարտարագիտութեան բաժինը։ Անդամ է ՌԱԿ-ի եւ երիտասարդական տարիներէն մինչ օրս վարած է եւ կը վարէ պատասխանատու պաշտօններ կուսակցութենէն եւ Թէքէեան Մշակութային Միութենէն ներս։ «Նոր Օր» պաշտօնաթերթի երկարամեայ աշխատակից։Ահարոնեան գործօն տարր մըն է լոսանճելըսահայ կեանքէն ներս, ներկայացնելով ՌԱԿ-ը համագաղութային ծրագիրներու մէջ։ Հեղինակ է Հայաստանի, Արցախի եւ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան նուիրուած հատորներու։ Ներկայիս կը պաշտօնավարէ ապահովագրական ընկերութեան մը մէջ, որպէս ծրագրող-խորհրդատու։