Հայ
Առաջնորդող
Քրտական հարցը և Արցախը
Հոկտեմբեր 19 , 2017 , 14:46
Քրտական հարցը և Արցախը

ԼԵՒՈՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆ

 

 

Իրաքի Քիւրտիստանի ապագայ կարգավիճակի խնդիրը վերածւում է Սիրիայում տեղի ունեցող արիւնալի իրադարձութիւնների գլխաւոր խնդիրներից մէկի: Իրաքի Քիւրտիստանը ողջ Մերձաւոր Արևելքում նոր աշխարհաքաղաքական իրավիճակ կարող է ստեղծել:

Համարձակօրէն կարող ենք կանխատեսել, որ մօտակայ տասնամեակում, իսկ գուցէ նաև աւելի ուշ, մեր տարածաշրջանի կենտրոնական հարցը լինելու է քրտական խնդիրը Իրաքում, Սիրիայում, Իրանում և Թուրքիայում: Քրտական խնդրում եղած դիրքորոշումներն են լինելու տարածաշրջանի բաժանարար գծերի հիմնական պատճառը:

Միւս կողմից քրտական հարցի լուծման յետաձգումը կարող է աւելի բարդացնել իրավիճակը: 2016թ.ի Մայիսին Էրտողանը թուրք կանանց կոչ արեց մոռանալ հակաբեղմնաւորիչ միջոցները և շատ երեխաներ ունենալ. «Մենք պէտք է բազմացնենք մեր սերունդների քանակը»: Ըստ Էրտողանի` Թուրքիան ունի լուրջ դեմոգրաֆիական խնդիր: Ակնյայտ է, որ բնակչութեան աճ ապահովող երկիրը չունի դեմոգրաֆիական խնդիր: Էրտողանը ակնարկում էր քրտերին, որոնք ամենամեծ դեմոգրաֆիական աճ արձանագրող փոքրամասնութիւնն են` ի տարբերութիւն հիմնականում Թուրքիայի արևմուտքում կենտրոնացած քաղաքակրթուող և բարգաւաճող թուրքերի: Ըստ դեմոգրաֆիական կանխատեսումների 2040 թուականներին երիտասարդների մեծամասնութիւնը սերելու է քրտախօս ընտանիքներից: Սակայն հիմնական խնդիրը այն է, որ քրտերը ոչ միայն բարձր ծնելիութիւն ունեն, այլ նրանց կոմպակտ բնակեցման տարածքներն են ընդլայնւում: Նրանց տեսակարար կշիռը մեծանում է այն տարածքներում, որոնք դուրս են պայմանական Քիւրտիստանի տարածքներից` դրանով մեծացնելով ապագայ Քիւրտիստանի տարածքները:

Այսպիսով, քրտերի ինքնուրոյն պետականութիւն ունենալը ժամանակի խնդիր է, որին ցանկացած ձևով կը խոչընդոտեն Թուրքիան և Իրանը: Ինչ վերաբերւում է Իրաքին ու Սիրիային, ապա այստեղ խնդիրներն աւելի բարդ են և հիմնականում պայմանաւորուած են քրտերի սուվերենութեան աստիճանի, այդ տարածքների սահմանների, սիւննիների ու շիաների առճակատման, նաֆթի ու կազի պաշարների վերահսկման ու հնարաւոր տարանցիկ ուղիների վերահսկման խնդիրներով: Այստեղ խաղն աւելի բարդ է:

Փորձենք հասկանալ, թէ քրտական խնդիրն ինչ հնարաւոր աշխարհաքաղաքական փոփոխութիւնների կարող է յանգեցնել և այն ինչ ազդեցութիւն կարող է ունենալ Արցախի խնդրի վրայ:

 Քրտական խնդրով աշխարհում գուցէ ամենահեղինակաւոր փորձագէտը` ամերիկացի փրոֆեսոր Ռ. Օլսոնը, դեռևս տարիներ առաջ, երբ դեռ չկար Սիրիայի ճգնաժամը, իսկ «արաբական գարնան» մասին անգամ ենթադրութիւնները ֆանտաստիկայի ժանրից կարող էր թուալ, ասել էր, որ թուրքական Քիւրտիստանի ստեղծմամբ տարածաշրջանում հիմնարար փոփոխութիւններ կարող են լինել: Դա կարող է  խափանել Թուրքիայի, Ատրպէյճանի, Կովկասի, Միջին Ասիայի և Ռուսաստանի ուղղութեամբ ստրատեգիական ծրագրերը: Ըստ Օլսոնի. «Ուժեղ Հայաստանը, դաշնակցած անկախ Քրտական պետութիւնների, կամ Քրտական շարժումների հետ, կարող է ետ շպրտել Թուրքիային Կովկասից և Միջին Ասիայից»:

19րդ դարի կովկասեան արիւնալի պատերազմները ընթանում էին Կովկասում ռուս-թուրքական գերիշխանութեան համար, իսկ 1917 թուականի յեղափոխութիւնից յետոյ թուրքերը փորձում էին նորից մուտք գործել Կովկաս և Միջին Ասիա: Խորհրդային Միութեան փլուզումից յետոյ թյուրքական աշխարհի տեսլականը նորից վերածնուեց:

Յիշենք Նախիջևանում պարբերաբար կազմակերպուող թուրքական երկրների ղեկավարների հանդիպումները  ցուցադրական ակնարկ են, թէ ով է խոչընդոտում թուրքական աշխարհի ստեղծմանը: Աւելին, հէնց այդ հանդիպումների ժամանակ Ալիևը ցուցադրաբար յայտարարում էր Սիւնիքի հանդէպ իր ունեցած յաւակնութիւնների մասին: Պէտք է նաև յիշել, թէ Կարսի պայմանագրի շուրջ ընթացող բուն քննարկումների ժամանակ ինչ յամառութեամբ էր Թուրքիան պահանջում, որ Նախիջևանն անցնի Ատրպէյճանին, իսկ Զանգեզուրի նկատմամբ պահանջները չիրականացան: Աւելին, յետագայում Իրանի հետ տարածքների փոխանակման միջոցով Թուրքիան Նախիջևանի հետ ունեցաւ ընդհանուր սահման: Ակնյայտ է, որ դա Թուրքիայի առնուազն 100 տարուայ ստրատեգիան է թուրքական աշխարհը ձևաւորելու համար:

Էրտողանի օրերս արած յայտարարութիւնը, որ Թուրքիան առիւծ է, որի ճանկերը հանել են, վերաբերւում է քրտերի հարցում Միացեալ Նահանգների դիրքորոշմանը: Ըստ նրա խօսքերի, Թուրքիային ցանկանում են ոչնչացնել «ներսից և դրսից», և դա անում է Միացեալ Նահանգները:

Միւս կողմից Ռուսաստանի հետ յարաբերութիւնների բարդացումը նրա և Փութինի վերջերս տեղի ունեցած հանդիպումից յետոյ, նոյնպէս, ամենայն հաւանականութեամբ, պայմանաւորուած էր Ռուսաստանի դիրքորոշմամբ Սիրիայի Քրտական անկլաւի Աֆրինի ճակատագրի կապակցութեամբ: Թուրքիայի նպատակն ակնյայտ է, ոչ միայն թոյլ չտալ, որ միանան Քրտական անկլաւները, այլ ուղղակի տեղահանել տեղի քրտերին, ինչպէս դա արեցին Խորուաթիայի սերպական Կրաինայի անկլաւի հետ:

Ինչ կապ կայ Քրտական խնդրի և Արցախի հարցի միջև: Ակնյայտ է, որ Արցախը լայնացրեց Թուրքիայի և Ատրպէյճանի միջև եղած սեպը: Արցախը և Սիւնիքը Ատրպէյճանի և Թուրքիայի համար նոյն խնդրի երկու բաղկացուցիչ մասերն են և պատահական չէ, որ Արցախի խնդրի սառեցման գործում Մինսկի խմբի համանախագահների տեսակէտները համընկնում են: Իսկ եթէ աւելի խորը դիտարկենք, ապա Արցախի խնդիրը փոխկապակցուած է Քիւրտիստանի հարցով:

Պատահական չի, որ ռուս վերլուծաբանները յաճախ են ակնարկում ատրպէյճանցիներին հրաժարուել «մեկ ազգ, երկու պետութիւն» կարգախօսից և դառնալ ինքնուրոյն և ինքնաբաւ «ատրպէյճանցի» ազգ: Այդ դէպքում իրենք էլ կը փոխեն իրենց քաղաքականութիւնը Ատրպէյճանի և գուցէ նաև Արցախի խնդրի հարցում:

 

«Հետք»

Լրահոս - 18 Նոյեմբեր 2017
Սիւնակագիրներ
Հրաչ Սեփեթճեան Ծնած է 1969-ին, Պէյրութ, Լիբանան։Կիպրոսի ՀԲԸՄ Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւնը աւարտած է 1987-ին։Երեւանի Պետական Համալսարանի Հայկական Բանասիրական բաժանմունքէն շրջանաւարտ ՝1994-ին։1980-ական թուականներէն կ՚աշխատակցի «Զարթօնք»ին եւ ապա՝ «Նոր Օր»ին։1994-2000 օգնական խմբագիր «Զարթօնք»ի։1993-էն ի վեր հայոց լեզուի, գրականութեան, պատմութեան եւ մշակոյթի ուսուցիչ Լիբանանի եւ Լոս Անճելըսի մէջ։Լիբանանի եւ Լոս Անճելըսի մէջ եղած է եւ է գործօն անդամ ՀԲԸՄ-ի, ԹՄՄ-ի եւ ՌԱԿ-ի շրջանակներէն ներս, վարելով զանազան պաշտօններ։Ներկայիս՝ ՀԲԸՄ Մանուկեան-Տէմիրճեան վարժարանի Հայերէնի Բաժանմունքի վարիչ։ «Նոր Օր»ի խմբագիր՝ Մարտ 2016-էն։  
Վաչէ Սեմերճեան Ծնած է 1938-ին, Պէյրութ, Լիբանան։ Շրջանաւարտ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն եւ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն՝ որպէս քիմիագէտ։ Շրջան մը եղած է ուսուցիչ Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն ներս։ Ապա, վկայուելով որպէս կաշուեմշակութեան վարպետ, տասը տարի  կը գործուղղուի Եթովպիա եւ Աֆղանիստան։ 1976-ին կը հաստատուի Միացեալ Նահանգներու արեւմտեան ափ, գործօն անդամ դառնալով ԹՄՄ-ի եւ ՌԱԿ-ի։ Կաշուեմշակութեամբ աշխատելէ ետք, կը հրաւիրուի Հոլիվուտի ԹՄՄ Արշակ Տիգրանեան վարժարան, դասաւանդելու համար հայագիտական նիւթեր։ Հանգստեան կը կոչուի 2009 թուականին։1956-էն ի վեր կ՚աշխատակցի ռամկավար ազատական մամուլին։ 1977-էն առ այսօր ծաւալուն գործունէութիւն ունեցած է «Նոր Օր»էն ներս որպէս խորհրդական եւ ղեկավար։  Վեց տարի եղած է պատասխանատու խմբագիրը «Նոր Օր» շաբաթաթերթին։Վաչէ Սեմերճեան հեղինակ է չորս հատորներու. «Ապրուած սփիւռքը», «Յիշատակելի դիմաքանդակներ», եւ «Լուսարձակին տակ» Ա. Եւ Բ. հատորներ։ 
Յակոբ Մարտիրոսեան   Ծնած է Սուրիոյ Արաբ-բունար գիւղաքաղաքը 1943 թուականին։ 1949-ին Հալէպ փոխադրուած է ուր յաճախած է տեղւոյն Կրթասիրաց վարժարանը, ապա Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան, Լազար Նաճարեան-Գալուստ Կիւլպէնկեան երկրորդական վարժարանը, եւ վկայուած 1964-ին։ Նոյն տարին, քաղաքական աննպաստ պայմաններու հետեւանքով ընտանեօք վերադարձած են Լիբանան, Պէյրութ, ուր շարունակած է իր ուսումը, հաշուապահութեան եւ տնտեսագիտութեան մարզերուն մէջ։ Ապա լծուած աշխատանքի զանազան հաստատութիւններու մէջ, ինչպէս Ապրոյեան հաստատութիւն եւ Պանք Ալ Արապի, վարելով բաժնի տնօրէնութեան պաշտօններ։ 1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս, Միացեալ նահանգներ, ուր շարունակած է աշխատիլ արհեստավարժ  ինքնաշարժի ընկերութիւններու եւ հաստատութիւններու մէջ, ուսումը շարունակելով եւ մասնագիտանալով այդ ճիւղին մէջ։Հանգստեան կոչուած է 2012 թուականին։ Յակոբ Մարտիրոսեան անդամակցած է Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան, ՀԲԸՄ-ին եւ Թէքեան Մշակութային Միութեան, 1958 թուականէն սկսեալ, Հալէպի մէջ, Սուրիա։ Ան շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական գործունէութիւնները Լիբանանի մէջ, Պէյրութ, ուր անդամակցած է Փորթուգալեան ակումբին, եւ եղած է հիմնադիրը Անթիլիասի ՌԱԿ Յովսէփեան ակումբին։  Լոս Անճելըսի մէջ, շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական  աշխատանքները վարելով ատենադպիրի պաշտօններ Գերսամ Ահարոնեան ակումբին եւ ՌԱԿ Արեւմտեան Ամերիկայի Շրջանային Վարչութեանց մէջ, ատենապետի պաշտօն՝ Ռուբէն Հերեան ակումբի, եւ «Նոր Օր» շաբաթաթերթի խմբագիրի պաշտօնը 2011 թուականէն մինչև Մարտ 2016 թուականը:  
Սարգիս Մինասեան Ծնած է Դամասկոս, Սուրիա՝ 1933-ին: Ընտանեօք Լիբանան փոխադրուելով, շրջանաւարտ կը դառնայ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն 1953-ին: Ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ստանայ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը Եւրոպայի արդի պատմութեան մէջ:Շուրջ երեսուն տարի եղած է ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի վարիչ-տնօրէն, վարելով ՀԲԸՄ-ի գործերը: Պատասխանատու պաշտօններ ստանձնած է մշակութային եւ մասնաւորաբար թատերական կեանքէն ներս: ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր՝ 1964-74:1986-ին կը հաստատուի Լոս Անճելըս, դառնալով «Նոր Օր»ի խմբագիր մինչեւ 1990: Մինասեան կը մնայ գլխաւոր սիւնակագիրներէն մէկը «Նոր Օրի: 1992-էն ի վեր լոյս կ'ընծայէ Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութեան «Տեղեկատուն»:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին մասին լոյս ընծայած է «Մայրիներու երկրին աւերակումը» հատորը 2003-ին: Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ: 13 տարի եղած է հանրային վարժարանի մը գրադարանապետը:Լոս Անճելըսի մէջ կը շարունակէ գործօն իր դերը ՀԲԸՄ-էն եւ Չորք-Մարզպանի (Տէօրթ-Եօլ) հայրենակցական միութենէն ներս, որուն հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը՝ 2012-էն ի վեր:
Խաչիկ Ճանոյեան Ծնած է Մուսուլ, Իրաք։ Շատ փոքր տարիքէն կը կորսնցնէ մայրն ու հայրը։ 1956-ին  կը տեղափոխուի Պաղտատ։ 1966-ին կ՚աւարտէ Պաղտատի պետական համալսարանը, վկայուելով լեզուագիտական գոլէճի սպաներէնի բաժինէն։Պաղտատի մէջ եղած է գործօն անդամ ՀԲԸՄ-ի։ 1968-ին անցնելով Պէյրութ հայագիտական ուսումը կը ստանայ Երուանդ Հիւսիսեան հայագիտական հիմնարկէն եւ նոյն տարիներուն կը զբաղի ուսուցչութեամբ։ Նոյն տարին կ՚անդամագրուի ՌԱԿ-ին։ 1972-ին կը վերադառնայ Պաղտատ, որպէս հայերէնի ուսուցիչ։ Յաջորդ տարի կ՚անցնի Արժանթին, ուր կը վարէ ՀԲԸՄ-ի Պուէնոս Այրեսի մասնաճիւղի վարիչ քարտուղարի պաշտօնը եւ միութեան «Լուսաբաց» եռամսեայի խմբագրութիւնը։ Հիմնադիրներէն է Մարի Մանուկեան վարժարանին։1975-էն ի վեր կ՚ապրի եւ կը գործէ Լոս Անճելըսի մէջ։ Եղած է «Նոր Օր»ի վարչական պատասխանատու, խմբագիրի օգնական եւ խմբագրական կազմերու անդամ։ Կ՚աշխատակցի սփիւռքահայ մամուլին։Ճանոյեան շատ գործօն տարր մըն է Լոս Անճելըսի մէջ։  Հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը Իրաքահայերու Միութեան։ ՀԲԸՄ-էն, ԹՄՄ-էն եւ ՌԱԿ-էն ներս տարած է եւ կը տանի բազմաբեղուն աշխատանք։35 տարի շարունակ հիմնած եւ ղեկավարած է Հայ Ընտանեկան Շաբաթօրեայ վարժարանը։ Մեծապէս նպաստած է գաղութահայ մշակութային եւ գրական կեանքին, եկեղեցական կեանքին եւ պարգեւատրուած է բազմաթիւ շքանշաններով եւ պատուոյ գիրերով։ Ամուսնացած է, ունի երեք զաւակ եւ հինգ թոռնիկ։
Մինաս Գոճայեան Ծնած է Պէյրութ, 1946-ին։ Յաճախած է ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանը, ապա հետեւած է լեզուի եւ գրականութեան դասընթացքներու Փարիզի մէջ եւ աւարտած՝ Երեւանի Պետական Համալսարանի Բանասիրական ճիւղը, միաժամանակ հետեւելով հնագոյն պատմութեան եւ հնագիտութեան դասընթացքներու։ Դոկտորական աստիճան կը ստանայ 1980-ին։Հայոց լեզու, գրականութիւն, պատմութիւն եւ մշակոյթ դասաւանդած է Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն եւ Լոս Անճելըսի ՀԲԸՄ Մանուկեան-Տեմիրճեան վարժարանէն ներս։ Աշխատակցած է եւ կ՚աշխատակցի սփիւռքահայ մամուլին։ Եղած է «Նոր Օր» շաբաթաթերթի պատասխանատու խմբագիր։ Անգլիատառ AIM-ի հիմնադիր-խմբագիրներէն է եւ ներկայիս մաս կը կազմէ Keghart.com-ի խմբագրութեան եւ պատասխանատու խմբագիրն է Երուսաղէմի «Սիոն» պաշտօնաթերթին։Խմբագրած եւ պարզեցուցած է հայ դասական գրողներու գործեր, նաեւ հեղինակ է հայոց լեզուի եւ պատմութեան դասագիրքերու։ Խմբագիրն է «Պատմութիւն Չորք-Մարզպանի» յուշամատեանին։  
Գէորգ Քէօշկէրեան Ծնած է Երուսաղէմ և վեց տարեկանին ընտանիքին հետ փոխադրուած է Հալէպ։ Ուսման բարձրագոյն վկայականը եղած է Մաքիստրոս Արուեստից Տիտղոս՝ Անգլերէն լեզուի ուսուցման մէջ, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն։ 1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս և 1980-ին ամուսնացած է Սիլվա Տագէսեանի հետ ու բախտաւորուած երկու զաւակներով՝ աղջիկ մը և մանչ մը։ 2009-ին հանգստեան կոչուած է 25 տարիներու ծառայութենէ մը ետք՝ Լոս Անճըլոսի դպրոցական միացեալ ցանցին մէջ, ինը տարի որպէս ուսողութեան ուսուցիչ և 16 տարի որպէս փոխ-տնօրէն։ Անդամ է Թէքէեան Մշակութային Միութեան Միացեալ Նահանգներու և Գանատայի Կեդրոնական Վարչութեան։  
Սարգիս Մինասեան Ծնած է Դամասկոս, Սուրիա՝ 1933-ին: Ընտանեօք Լիբանան փոխադրուելով, շրջանաւարտ կը դառնայ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն 1953-ին: Ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ստանայ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը Եւրոպայի արդի պատմութեան մէջ:Շուրջ երեսուն տարի եղած է ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի վարիչ-տնօրէն, վարելով ՀԲԸՄ-ի գործերը: Պատասխանատու պաշտօններ ստանձնած է մշակութային եւ մասնաւորաբար թատերական կեանքէն ներս: ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր՝ 1964-74:1986-ին կը հաստատուի Լոս Անճելըս, դառնալով «Նոր Օր»ի խմբագիր մինչեւ 1990: Մինասեան կը մնայ գլխաւոր սիւնակագիրներէն մէկը «Նոր Օրի: 1992-էն ի վեր լոյս կ'ընծայէ Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութեան «Տեղեկատուն»:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին մասին լոյս ընծայած է «Մայրիներու երկրին աւերակումը» հատորը 2003-ին: Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ: 13 տարի եղած է հանրային վարժարանի մը գրադարանապետը:Լոս Անճելըսի մէջ կը շարունակէ գործօն իր դերը ՀԲԸՄ-էն եւ Չորք-Մարզպանի (Տէօրթ-Եօլ) հայրենակցական միութենէն ներս, որուն հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը՝ 2012-էն ի վեր:
Արա Ահարոնեան Ծնած է Թրիփոլի, Լիբանան։ Նախնական ուսումը ստացած է Պէյրութի ՀԲԸՄ-ի Յովակիմեան-Մանուկեան երկրորդական վարժարանին մէջ։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին հետեւանքով, 1976-ին կը տեղափոխուի Միացեալ Նահանգներ եւ կ՚աւարտէ Քալիֆորնիոյ համալսարանի Էլէքթրոնիք ճարտարագիտութեան բաժինը։ Անդամ է ՌԱԿ-ի եւ երիտասարդական տարիներէն մինչ օրս վարած է եւ կը վարէ պատասխանատու պաշտօններ կուսակցութենէն եւ Թէքէեան Մշակութային Միութենէն ներս։ «Նոր Օր» պաշտօնաթերթի երկարամեայ աշխատակից։Ահարոնեան գործօն տարր մըն է լոսանճելըսահայ կեանքէն ներս, ներկայացնելով ՌԱԿ-ը համագաղութային ծրագիրներու մէջ։ Հեղինակ է Հայաստանի, Արցախի եւ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան նուիրուած հատորներու։ Ներկայիս կը պաշտօնավարէ ապահովագրական ընկերութեան մը մէջ, որպէս ծրագրող-խորհրդատու։