Հայ
Առաջնորդող
Ապահովագրական ընկերութիւններուն ծագումը
Յուլիս 21 , 2019 , 22:49
Ապահովագրական ընկերութիւններուն ծագումը

ՅԱԿՈԲ ՄԱՐՏԻՐՈՍԵԱՆ

ՆՈՐ ՕՐ, ԼՈՍ ԱՆՃԵԼԸՍ.-Կեանքի ապահովագրութենէն առկախ, որ գոյութիւն ունէր 19-րդ դարու վերջաւորութեան եւ բաւական թիւով հայեր ապահովագրուած էին պատմական Հայաստանի հողերուն վրայ, Նիւ Եորք Լայֆ, ֆրանսական եւ այլ երկիրներու կեանքի ապահովագրութեան ընկերութիւններու կողմէ, կար նաեւ գերմանական առողջապահական պետական ապահովագրութիւնը Գերմանիոյ ժողովուրդին համար: Սակայն, այլ տեսակի ապահովագրութիւններ չկային կամ շատ սակաւ էին հանրութեան համար: Հաւատաք թէ ոչ, այլ տեսակի ապահովագրութիւններու գաղափարը ծնունդ առած է Միացեալ Նահանգներու մէջ, 1920-ական թուականներուն, սկսեալ՝ մեծն դրամաշորթ, աւազակ, խուլիկան, ոճրագործ եւ այլ «բարի» յատկութիւններով օժտուած պարոն «Էլ Քափոնի» կողմէ: «Ալ Քափոն» հակառակ իր ոճրագործային բնոյթին, օժտուած էր անօրէն կերպով հարստանալու հնարամտութեամբ, որոնցմէ մին այս էր,  ապահովագրութեան ստեղծումը: Նման «ապահովագրութեան» օրինակներ մեզի ծանօթ են Լիբանանի, Հայաստանի եւ աշխարհի զանազան երկիրներու մէջ, որոնց օրինակը եւ նախահայրը հանդիսացած է Ալ Քափոնը:

Այն ժամանակ ապահովագրական մէկ միջոց կար ձերբազատուելու համար իր վոհմակներու ոտնձգութիւններէն, որն էր... իւրաքանչիւր հաստատութեան, վաճառատան կամ կրպակին ելեւմտական ծաւալին համեմատ որոշուած գումարը (նոյն վոհմակին կողմէ), վճարել «Ալ Քափոնի» վոհմակներուն, որպէսզի վաճառականն ու գործատէրը ազատ համարձակ կարենան գործել այդ շրջանին մէջ: Ապա թէ ոչ, արդիւնքը ցաւալի եւ տխուր պիտի ըլլար սեփականատէրին համար, թէ՛ նիւթական եւ թէ՛ մարմնական վնասուածքներով:

«Ալ Քափոնի» մասին բազմաթիւ տեսաերիզներ տեսած ենք անցեալին մէջ, ուր երեւցող արիւնալի երեւոյթները մեծ մասամբ իր իրական կեանքէն քաղուած են:

Ապահովագրական ընկերութիւններու զանազան տեսականիներու ծագումը ուրեմն, կրնանք վերագրել Ալ Քափոնին, որուն մտայղացումը ծայր տուաւ ներկայ ապահովագրական տիտան ընկերութիւններու ծաւալումին, որոնք այնքա՜ն հզօրացած, այնքա՜ն կազմակերպուած են տնտեսական, քաղաքական եւ նիւթական ասպարէզներուն մէջ, որ... կառավարութիւնները նոյնիսկ անկարող են փոխելու անոնց ընթացքը կամ պարտադրել անոնց որեւէ փոփոխութիւն ի շահ հանրութեան: Դժբախտաբար, պարագան այնպիսի դրութեան մը յանգած է որ, պետութիւնները պարտաւորուած են անսալ ապահովագրական ընկերութիւններուն եւ անոնց կամքը կատարել, հազար ու մէկ... պատճառաբանութիւններով:

***

Սխալ հասկացողութեան տեղի չտալու համար, այստեղ արժէ նշել նաեւ ապահովագրական ընկերութիւններու օգուտները, սակայն սուղ վճարելով այդ պաշտպանութեան համար, որ կրնայ չհանդիպիլ անձի մը կեանքի ընթացքին:

Առնենք ինքնաշարժներու ապահովագրութիւնը:

Եթէ չըլլային չարամէտ եւ չարաշահ հետեւանքները որեւէ աղէտի կամ արկածի, ո՞վ պէտք պիտի ունենար այս ապահովագրութեան: Ժամանակին կային հաստատութիւններ, որոնք այսպիսի պարագաներու համար նշանակուած էին, որոշելու համար յանցաւորը կամ մեղաւորը եւ ըստ այնմ որոշել վնասին իսկական գումարը: Բայց...որովհետեւ մարդիկ ունեցան տարբեր մտայղացումներ, օգտագործելու եւ շահագործելու համար այսպիսի պարագաներ, ուրեմն՝ ապահովագրական ընկերութիւններու դերը այս պարագային արդարացուցիչ կը դառնայ: Սակայն անտեղի սղաճն ու գիներու թանկացումը անարդարանալի են մեզի համար եւ յաճախ անտանելի:

Պարագան համարեա նոյնն է բոլոր տեսակի ապահովագրութիւններուն:

Ապահովագրութիւններու տեսականին բազմաթիւ է: Կրնանք նշել մեր առօրեայ կարիքներուն ծառայողներէն մի քանին, տուներու, կալուածներու, արկածներու, կրակի, փոթորիկի, գոյքի, աւազանի, որեւէ առիթի, ճամբորդութեան, եւայլն: Բայց ամենակարեւորը այսօր, առողջապահական եւ առողջական ապահովագրութիւնն է, ուր հասարակութեան, պետութեան եւ ապահովագրական ընկերութիւններու միջեւ պատահած բախումները անհամար են ու անհաշիւ:

Պետութիւններ, որոնք ունին ժողովրդային ընկերային համակարգ, յաճախ կը համարուին բախտաւոր ժողովուրդ, որովհետեւ անոնց համակարգը կը հոգայ իրենց բոլոր առողջական պարագաները: Գերմանիոյ մէջ, 1908 թուին, անգլիացի դիւանագէտ մը բուժարան կ՚առաջնորդուի թեթեւ վէրքի ստացուածքի մը համար: Անոր ուշադրութիւնը կը գրաւէ պարագայ մը ուր տեղացի հիւանդները որեւէ վճարում չէին ըներ բուժարանին, փոխարէնը՝ անոնք քարթ մը ցոյց կու տային եւ կը բուժուէին: Ապագային, ան կ՚իմանայ, թէ Գերմանիա այդ ժամանակներուն արդէն ունէր ընկերային առաողջապահական ապահովագրութիւն: Անշուշտ այս համակարգը եւս ունի իր անպատեհութիւնները: Իսկ այն երկիրները, ուր կը տիրէ ազատ շուկայի համակարգը, առողջապահական ապահովագրութիւնները կը հետեւին օրուան շուկայի պահանջքին. որն է՝ դեղերու ընկերութիւններու եւ բժիշկներու համախմբումի պահանջքները, չմոռնալով իրաւաբանները եւ քիչ մըն ալ... անոնց շահերը:

Առողջապահական ապահովագրութիւնը այս երկիրներուն մէջ քաղաքականացուած է այն իմաստով, որ զիրար կապած են ապահովագրութեան, դեղորայքի, բժշկական, հիւանդանոցներու եւ պետական կարգ մը առողջապահական գրասենեակներու ընկերութիւնները, որոնց շահերը կը թելադրէ հակառակիլ որեւէ արտաքին այլ ներդրումի կամ կանոնագրութեան փոփոխութեան:

Առողջապահական ապահովագրութեան ազատ շուկայի դրութիւնը, այս երկրին մէջ, վերացնելու եւ զայն փոխարինելու համար այլ համակարգերով, եղած են բազմաթիւ եւ ապարդիւն ջանքեր պետութեան կողմէ, ուր մինչեւ այսօր, կը պայքարին զայն բարեփոխելու համար:

Նախկին նախագահ Օպամա ջանաց ժողովրդային մակարդակի հասանելիութեամբ, նոր առողջապահական ապահովագրութիւն մը ստեղծել, (Օպամա Քէր ծածկանունով, Ըֆֆորտըպըլ Քէր), որ ձեռնտու դարձաւ միայն չքաւորներուն, անտուններուն եւ անօրէններուն: Իսկ աշխատաւոր ժողովուրդը, որ սկսած էր հետեւիլ այս ապահովագրութեան, սկսաւ ծանրօրէն տուժել, կրելով ձրիակերներու բեռը:

Առողջապահական ապահովագրութեան պայքարը տակաւին կը շարունակուի այս երկրին մէջ, յուսալով որ օրին մէկը կը յանգի արդար եզրակացութեան մը համայն հասարակութեան համար:

Մնացեալ ապահովագրութիւնները, որոնք կը ծառայեն հանրութիւնը փրկելու, պաշտպանելու եւ կամ՝ շահագործելու նպատակներով, բազմաթիւ են եւ բազմազան՝ ըստ փափաքի:

Թէ որ Ալ Քափոնը չըլլար, ի՞նչ պիտի ընէինք:

Լրահոս - 21 Նոյեմբեր 2019
Սիւնակագիրներ
Հրաչ Սեփեթճեան Ծնած է 1969-ին, Պէյրութ, Լիբանան։Կիպրոսի ՀԲԸՄ Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւնը աւարտած է 1987-ին։Երեւանի Պետական Համալսարանի Հայկական Բանասիրական բաժանմունքէն շրջանաւարտ ՝1994-ին։1980-ական թուականներէն կ՚աշխատակցի «Զարթօնք»ին եւ ապա՝ «Նոր Օր»ին։1994-2000 օգնական խմբագիր «Զարթօնք»ի։1993-էն ի վեր հայոց լեզուի, գրականութեան, պատմութեան եւ մշակոյթի ուսուցիչ Լիբանանի եւ Լոս Անճելըսի մէջ։Լիբանանի եւ Լոս Անճելըսի մէջ եղած է եւ է գործօն անդամ ՀԲԸՄ-ի, ԹՄՄ-ի եւ ՌԱԿ-ի շրջանակներէն ներս, վարելով զանազան պաշտօններ։Ներկայիս՝ ՀԲԸՄ Մանուկեան-Տէմիրճեան վարժարանի Հայերէնի Բաժանմունքի վարիչ։ «Նոր Օր»ի խմբագիր՝ Մարտ 2016-էն։  
Վաչէ Սեմերճեան Ծնած է 1938-ին, Պէյրութ, Լիբանան։ Շրջանաւարտ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն եւ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն՝ որպէս քիմիագէտ։ Շրջան մը եղած է ուսուցիչ Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն ներս։ Ապա, վկայուելով որպէս կաշուեմշակութեան վարպետ, տասը տարի  կը գործուղղուի Եթովպիա եւ Աֆղանիստան։ 1976-ին կը հաստատուի Միացեալ Նահանգներու արեւմտեան ափ, գործօն անդամ դառնալով ԹՄՄ-ի եւ ՌԱԿ-ի։ Կաշուեմշակութեամբ աշխատելէ ետք, կը հրաւիրուի Հոլիվուտի ԹՄՄ Արշակ Տիգրանեան վարժարան, դասաւանդելու համար հայագիտական նիւթեր։ Հանգստեան կը կոչուի 2009 թուականին։1956-էն ի վեր կ՚աշխատակցի ռամկավար ազատական մամուլին։ 1977-էն առ այսօր ծաւալուն գործունէութիւն ունեցած է «Նոր Օր»էն ներս որպէս խորհրդական եւ ղեկավար։  Վեց տարի եղած է պատասխանատու խմբագիրը «Նոր Օր» շաբաթաթերթին։Վաչէ Սեմերճեան հեղինակ է չորս հատորներու. «Ապրուած սփիւռքը», «Յիշատակելի դիմաքանդակներ», եւ «Լուսարձակին տակ» Ա. Եւ Բ. հատորներ։ 
Յակոբ Մարտիրոսեան   Ծնած է Սուրիոյ Արաբ-բունար գիւղաքաղաքը 1943 թուականին։ 1949-ին Հալէպ փոխադրուած է ուր յաճախած է տեղւոյն Կրթասիրաց վարժարանը, ապա Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան, Լազար Նաճարեան-Գալուստ Կիւլպէնկեան երկրորդական վարժարանը, եւ վկայուած 1964-ին։ Նոյն տարին, քաղաքական աննպաստ պայմաններու հետեւանքով ընտանեօք վերադարձած են Լիբանան, Պէյրութ, ուր շարունակած է իր ուսումը, հաշուապահութեան եւ տնտեսագիտութեան մարզերուն մէջ։ Ապա լծուած աշխատանքի զանազան հաստատութիւններու մէջ, ինչպէս Ապրոյեան հաստատութիւն եւ Պանք Ալ Արապի, վարելով բաժնի տնօրէնութեան պաշտօններ։ 1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս, Միացեալ նահանգներ, ուր շարունակած է աշխատիլ արհեստավարժ  ինքնաշարժի ընկերութիւններու եւ հաստատութիւններու մէջ, ուսումը շարունակելով եւ մասնագիտանալով այդ ճիւղին մէջ։Հանգստեան կոչուած է 2012 թուականին։ Յակոբ Մարտիրոսեան անդամակցած է Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան, ՀԲԸՄ-ին եւ Թէքեան Մշակութային Միութեան, 1958 թուականէն սկսեալ, Հալէպի մէջ, Սուրիա։ Ան շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական գործունէութիւնները Լիբանանի մէջ, Պէյրութ, ուր անդամակցած է Փորթուգալեան ակումբին, եւ եղած է հիմնադիրը Անթիլիասի ՌԱԿ Յովսէփեան ակումբին։  Լոս Անճելըսի մէջ, շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական  աշխատանքները վարելով ատենադպիրի պաշտօններ Գերսամ Ահարոնեան ակումբին եւ ՌԱԿ Արեւմտեան Ամերիկայի Շրջանային Վարչութեանց մէջ, ատենապետի պաշտօն՝ Ռուբէն Հերեան ակումբի, եւ «Նոր Օր» շաբաթաթերթի խմբագիրի պաշտօնը 2011 թուականէն մինչև Մարտ 2016 թուականը:  
Սարգիս Մինասեան Ծնած է Դամասկոս, Սուրիա՝ 1933-ին: Ընտանեօք Լիբանան փոխադրուելով, շրջանաւարտ կը դառնայ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն 1953-ին: Ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ստանայ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը Եւրոպայի արդի պատմութեան մէջ:Շուրջ երեսուն տարի եղած է ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի վարիչ-տնօրէն, վարելով ՀԲԸՄ-ի գործերը: Պատասխանատու պաշտօններ ստանձնած է մշակութային եւ մասնաւորաբար թատերական կեանքէն ներս: ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր՝ 1964-74:1986-ին կը հաստատուի Լոս Անճելըս, դառնալով «Նոր Օր»ի խմբագիր մինչեւ 1990: Մինասեան կը մնայ գլխաւոր սիւնակագիրներէն մէկը «Նոր Օրի: 1992-էն ի վեր լոյս կ'ընծայէ Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութեան «Տեղեկատուն»:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին մասին լոյս ընծայած է «Մայրիներու երկրին աւերակումը» հատորը 2003-ին: Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ: 13 տարի եղած է հանրային վարժարանի մը գրադարանապետը:Լոս Անճելըսի մէջ կը շարունակէ գործօն իր դերը ՀԲԸՄ-էն եւ Չորք-Մարզպանի (Տէօրթ-Եօլ) հայրենակցական միութենէն ներս, որուն հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը՝ 2012-էն ի վեր:
Խաչիկ Ճանոյեան Ծնած է Մուսուլ, Իրաք։ Շատ փոքր տարիքէն կը կորսնցնէ մայրն ու հայրը։ 1956-ին  կը տեղափոխուի Պաղտատ։ 1966-ին կ՚աւարտէ Պաղտատի պետական համալսարանը, վկայուելով լեզուագիտական գոլէճի սպաներէնի բաժինէն։Պաղտատի մէջ եղած է գործօն անդամ ՀԲԸՄ-ի։ 1968-ին անցնելով Պէյրութ հայագիտական ուսումը կը ստանայ Երուանդ Հիւսիսեան հայագիտական հիմնարկէն եւ նոյն տարիներուն կը զբաղի ուսուցչութեամբ։ Նոյն տարին կ՚անդամագրուի ՌԱԿ-ին։ 1972-ին կը վերադառնայ Պաղտատ, որպէս հայերէնի ուսուցիչ։ Յաջորդ տարի կ՚անցնի Արժանթին, ուր կը վարէ ՀԲԸՄ-ի Պուէնոս Այրեսի մասնաճիւղի վարիչ քարտուղարի պաշտօնը եւ միութեան «Լուսաբաց» եռամսեայի խմբագրութիւնը։ Հիմնադիրներէն է Մարի Մանուկեան վարժարանին։1975-էն ի վեր կ՚ապրի եւ կը գործէ Լոս Անճելըսի մէջ։ Եղած է «Նոր Օր»ի վարչական պատասխանատու, խմբագիրի օգնական եւ խմբագրական կազմերու անդամ։ Կ՚աշխատակցի սփիւռքահայ մամուլին։Ճանոյեան շատ գործօն տարր մըն է Լոս Անճելըսի մէջ։  Հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը Իրաքահայերու Միութեան։ ՀԲԸՄ-էն, ԹՄՄ-էն եւ ՌԱԿ-էն ներս տարած է եւ կը տանի բազմաբեղուն աշխատանք։35 տարի շարունակ հիմնած եւ ղեկավարած է Հայ Ընտանեկան Շաբաթօրեայ վարժարանը։ Մեծապէս նպաստած է գաղութահայ մշակութային եւ գրական կեանքին, եկեղեցական կեանքին եւ պարգեւատրուած է բազմաթիւ շքանշաններով եւ պատուոյ գիրերով։ Ամուսնացած է, ունի երեք զաւակ եւ հինգ թոռնիկ։
Մինաս Գոճայեան Ծնած է Պէյրութ, 1946-ին։ Յաճախած է ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանը, ապա հետեւած է լեզուի եւ գրականութեան դասընթացքներու Փարիզի մէջ եւ աւարտած՝ Երեւանի Պետական Համալսարանի Բանասիրական ճիւղը, միաժամանակ հետեւելով հնագոյն պատմութեան եւ հնագիտութեան դասընթացքներու։ Դոկտորական աստիճան կը ստանայ 1980-ին։Հայոց լեզու, գրականութիւն, պատմութիւն եւ մշակոյթ դասաւանդած է Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն եւ Լոս Անճելըսի ՀԲԸՄ Մանուկեան-Տեմիրճեան վարժարանէն ներս։ Աշխատակցած է եւ կ՚աշխատակցի սփիւռքահայ մամուլին։ Եղած է «Նոր Օր» շաբաթաթերթի պատասխանատու խմբագիր։ Անգլիատառ AIM-ի հիմնադիր-խմբագիրներէն է եւ ներկայիս մաս կը կազմէ Keghart.com-ի խմբագրութեան եւ պատասխանատու խմբագիրն է Երուսաղէմի «Սիոն» պաշտօնաթերթին։Խմբագրած եւ պարզեցուցած է հայ դասական գրողներու գործեր, նաեւ հեղինակ է հայոց լեզուի եւ պատմութեան դասագիրքերու։ Խմբագիրն է «Պատմութիւն Չորք-Մարզպանի» յուշամատեանին։  
Գէորգ Քէօշկէրեան Ծնած է Երուսաղէմ և վեց տարեկանին ընտանիքին հետ փոխադրուած է Հալէպ։ Ուսման բարձրագոյն վկայականը եղած է Մաքիստրոս Արուեստից Տիտղոս՝ Անգլերէն լեզուի ուսուցման մէջ, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն։ 1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս և 1980-ին ամուսնացած է Սիլվա Տագէսեանի հետ ու բախտաւորուած երկու զաւակներով՝ աղջիկ մը և մանչ մը։ 2009-ին հանգստեան կոչուած է 25 տարիներու ծառայութենէ մը ետք՝ Լոս Անճըլոսի դպրոցական միացեալ ցանցին մէջ, ինը տարի որպէս ուսողութեան ուսուցիչ և 16 տարի որպէս փոխ-տնօրէն։ Անդամ է Թէքէեան Մշակութային Միութեան Միացեալ Նահանգներու և Գանատայի Կեդրոնական Վարչութեան։  
Սարգիս Մինասեան Ծնած է Դամասկոս, Սուրիա՝ 1933-ին: Ընտանեօք Լիբանան փոխադրուելով, շրջանաւարտ կը դառնայ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն 1953-ին: Ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ստանայ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը Եւրոպայի արդի պատմութեան մէջ:Շուրջ երեսուն տարի եղած է ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի վարիչ-տնօրէն, վարելով ՀԲԸՄ-ի գործերը: Պատասխանատու պաշտօններ ստանձնած է մշակութային եւ մասնաւորաբար թատերական կեանքէն ներս: ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր՝ 1964-74:1986-ին կը հաստատուի Լոս Անճելըս, դառնալով «Նոր Օր»ի խմբագիր մինչեւ 1990: Մինասեան կը մնայ գլխաւոր սիւնակագիրներէն մէկը «Նոր Օրի: 1992-էն ի վեր լոյս կ'ընծայէ Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութեան «Տեղեկատուն»:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին մասին լոյս ընծայած է «Մայրիներու երկրին աւերակումը» հատորը 2003-ին: Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ: 13 տարի եղած է հանրային վարժարանի մը գրադարանապետը:Լոս Անճելըսի մէջ կը շարունակէ գործօն իր դերը ՀԲԸՄ-էն եւ Չորք-Մարզպանի (Տէօրթ-Եօլ) հայրենակցական միութենէն ներս, որուն հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը՝ 2012-էն ի վեր:
Արա Ահարոնեան Ծնած է Թրիփոլի, Լիբանան։ Նախնական ուսումը ստացած է Պէյրութի ՀԲԸՄ-ի Յովակիմեան-Մանուկեան երկրորդական վարժարանին մէջ։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին հետեւանքով, 1976-ին կը տեղափոխուի Միացեալ Նահանգներ եւ կ՚աւարտէ Քալիֆորնիոյ համալսարանի Էլէքթրոնիք ճարտարագիտութեան բաժինը։ Անդամ է ՌԱԿ-ի եւ երիտասարդական տարիներէն մինչ օրս վարած է եւ կը վարէ պատասխանատու պաշտօններ կուսակցութենէն եւ Թէքէեան Մշակութային Միութենէն ներս։ «Նոր Օր» պաշտօնաթերթի երկարամեայ աշխատակից։Ահարոնեան գործօն տարր մըն է լոսանճելըսահայ կեանքէն ներս, ներկայացնելով ՌԱԿ-ը համագաղութային ծրագիրներու մէջ։ Հեղինակ է Հայաստանի, Արցախի եւ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան նուիրուած հատորներու։ Ներկայիս կը պաշտօնավարէ ապահովագրական ընկերութեան մը մէջ, որպէս ծրագրող-խորհրդատու։
Մեր նիւթերը