Հայ
Առաջնորդող
Հաճնոյ Հերոսամարտի Հարիւրամեակ
Յունուար 18 , 2020 , 09:29
Հաճնոյ Հերոսամարտի Հարիւրամեակ

Զինադադար, Որբահաւաք, Տունդարձ եւ Կազմակերպում

Առաջին Համաշխարհային վերջալոյսին, Դաշնակիցներու արեւելեան Միջերկրականի ազատագրումով արաբական արեւելքի անապատային եւ ներքին այլ շրջաններէ մեծաթիւ հայ տարագիրներու տունդարձի նախասկիզբը կը դրուի: Կարճ ժամանակ ետք, 11 Նոյեմբեր 1918ին, Զինադադարի կնքումը նոր յոյսեր կը ներշնչէ տունդարձի, մինչ Դաշնակից ուժերը կը հասնին Կիլիկիոյ սահմաններուն:

1919ի սկիզբները ֆրանսացիք կը գրաւեն Ատանան ու Սիսը: Ասով ազդանշանը կը տրուի զանգուածային տունդարձին, մանաւանդ քաջալերանքովն ու աջակցութեամբը հայկական կազմակերպութիւններու, առաւել եւս՝ գրաւող իշխանութեանց քաղաքական եւ նիւթաբարոյական աջակցութեամբ: Պէյրութ եւ Հալէպ կը դառնան վերադարձի գլխաւոր կայաններէն:

 

Վերադարձ. Նաեւ՝ Հաճըն

Սակայն, որբերու, կարիքաւորներու, այրիներու եւ կարողազուրկերու ազատագրում-վերադարձը ապահովելու աշխատանքէն անկախ, գաղթականներու զանգուած մը սկսեր էր տարերայնօրէն, անկազմակերպ վերադառնալ պապենական ծննդավայր:

25 Մարտ 1919ին կ'արձանագրուի հաճընցիներու առաջին վերամուտը իրենց ծննդավայր, շուրջ չորսուկէս տարիներու բացակայութենէ ետք: Վերադարձողները - շուրջ 300 ընտանիք - կը տեղաւորուին Ս. Յակոբայ վանքը եւ դպրոցը: Անոնք Հաճընի մէջ կը գտնեն 850-1000ի մօտ հայ ծերեր, կիներ, հաշմանդամներ, կոյրեր, մանուկներ, բանակին մէջ գտնուող հայերու ընտանիքներ, թուրք գաղթականներ, իսկ քաղաքը կը նմանէր ամփիթատրոնի՝ աւերակուած, «մոխրակոյտ դարձած» կեդրոնաշրջան մը, շրջապատուած կիսաւեր տուներով, մինչ թրքաց թաղը կանգուն կը մնար: Անհրաժեշտօրէն զգալի պէտքեր էին հաց, զգեստ, անկողին, տուն, դպրոց, հիւանդանոց: Արհեստաւորներ չեն կրնար աշխատանքի լծուիլ՝ գործիքներու չգոյութեան պատճառով: Հաճընի վերահայացումով շրջակայ գիւղեր եւ այլ տեղեր թաքնուած Հաճընի եւ շրջակայ հայագիւղերու որբեր կ'ապաստանին Հաճըն՝ բարդացնելով ուտեստի եւ ընկերատնտեսական տագնապը, մինչ Յուլիս 1919ի սկիզբները քաղաքին բնակչութեան թիւը հասեր էր 6000ի: Երկրագործական աշխատանքներու լծուելով՝ ձմռան մթերք ապահովելու ժամանակը անցեր էր արդէն, որով սննդաւորման եւ պատսպարման տագնապը առաւել կը սրի: Գաղթականներուն հետ Հաճըն կ'անցնին նաեւ հայ կամաւորներ, որոնց շարքին՝ Հաճընի ինքնապաշտպանութեան յետագայ հրամանատար, Անդրանիկի զինուոր Սարգիս Ճեպէճեան (1919 Դեկտեմբերի վերջը):

Կեանքի Վերընձիւղումը Հաճընի Մէջ

Հակառակ ներքին այս դժուարութեանց, հաճընցիք կը լծուին վերակազմակերպման աշխատանքի. Մարտ 29ին կը կազմուի Հայ Ազգային Միութիւնը, Մարտ 30ին՝ Հաճընի Օգնութեան Յանձնախումբը, Ապրիլ 2ին՝ Հաշտարար Դատարանը: Ապրիլ 27ին Հաճնոյ թուրք քայմաքամը կը փոխարինուի Արմենակ Քիրէճեանով: Մայիս 22ին վանք բնակեցուած հաճընցիք կ'անցնին իրենց կիսանորոգուած տուները, մինչ վանքը կը պատրաստուի ընդունիլ Հաճըն գալիք ՀԲԸՄ Դամասկոսի որբանոցն ու որբերը: 15 Յունիս 1919ին Կիլիկիոյ գրաւման ուժերու վերին հրամանատար զօրավար Մէչ, Սիսի ֆրանսական կառավարութեան ներկայացուցիչ Զօր. Թայարտա եւ գնդապետ Փիէփափ եռօրեայ այցելութիւն կու տան Հաճըն, 8 Օգոստոս 1919ին գնդապետ Նորման կ'այցելէ Հաճընի լեռները՝ սահմանները քննելու յառաջադրութեամբ, իսկ 1920 Յունուարին՝ Սիսի ֆրանսական ներկայացուցիչ Թայարտայի օգնական Սիւպհի, որ Հաճըն կը մնայ 3 օր: Փետրուար 19ին Հաճըն կը հասնի տեղակալ Կարապետ Չալեան, որ կը փոխարինէ Քիրէճեանը:

29 Օգոստոս 1919ին Հաճըն կը հասնին ՀԲԸՄ Դամասկոսի 60 որբանոցայինները, հիւանդանոցը եւ պաշտօնէութիւնը: Զոյգ հաստատութիւնները 5 Սեպտեմբերին հասցուած էին Տարսոն, ապա Ատանայի եւ Սիսի վրայով՝ Հաճըն: Ատանայի եւ Սիսի մէջ կարաւանը կը հարկադրուի մնալ «բաւական օրեր»՝ հաստատութեան զանազան պիտոյքները ապահովելու, «մանաւանդ ձմեռնային եղանակին համար կարեւոր քանակութեամբ պաշար հայթայթելու համար»: Սիսէն Հաճըն ճամփաները «յոյժ վտանգաւոր» ըլլալուն՝ փոխադրութիւնը կը կատարուի ոստիկաններու ընկերակցութեամբ:

Որբանոցին համար ընտրուած էր Հաճընի հարաւ արեւմուտքը, քաղաքէն կէս ժամ հեռաւորութեամբ, 5000 ոտք բարձրութեամբ Ս. Յակոբայ լեռան ստորոտը կառուցուած Ս. Յակոբայ վանքի նախկին որբանոցին վայրը, իսկ հիւանդանոցին համար՝ միսիոնարներուն Քրտէտի աղջկանց վարժարանին շէնքը: Երկուքն ալ բաւարար չափով կը վերանորոգուին: ...19 Սեպտեմբեր 1919ին սգահանդէս կը սարքուի Հաճընի նահատակներուն յիշատակին: Սեպտեմբեր 26ին որբանոց կ'ընդգրկուին Ազիզիյէէն բերուած 50 որբեր: Նոյն օրը հաճընցիք կը դիտեն տեղական ֆութպոլի խաղ մը, աշխուժ գործունէութիւն կը ծաւալէ Երիտասարդաց Երկսեռ Միութիւնը, որ կը պատրաստուի ներկայացում տալու, որուն հասոյթով՝ կօշիկ բաժնելու յառաջապահներուն: Հաճընի նախկին առաջնորդ եւ ՀԲԸՄ զոյգ հաստատութեանց «վերատեսուչ» Պետրոս Եպս. Սարաճեան Հաճըն կը հասնի Դեկտեմբեր 1ին, ընկերակցութեամբ ՀԲԸՄ պատուիրակ Հմայեակ Ուղուրլեանի:

 Կիրակի, 14 Դեկտեմբեր 1919ին պաշտօնապէս բացումը կը կատարուի ՀԲԸՄ որբանոցին եւ հիւանդանոցին: Հիւրերուն շարքին են Արմենակ Քիրէճեան ամոլը, ամերիկեան որբանոցի պատասխանատուներ՝ Միս Քոլտ եւ Իպի ամոլը, Հաճնոյ հայ աւետարանականներու հովիւ Պատ. Խաչատուրեան, ոստիկանութեան հրամանատար Յովհաննէս Ժամկոչեան, ՀԲԸՄ պատուոյ անդամ Յ. Գրգեաշարեան: Որբերը կ'արտասանեն ու կ'երգեն «խինդ ու խնծիղ ճառագայթելով ներկաներու դէմքին»: Խօսք կ'առնեն Սարաճեան սրբազան, Պատ. Խաչատուրեան, Մր. Իպի եւ Ուղուրլեան:

Այնուհետեւ, որբերը «անբաժան մասը … [կը դառնան] Հաճընի ընկերամշակութային կեանքին: Անոնց կողմէ խմբովին հնչեցուած ազգային երգերը ... կատարած տողանցքներն ու ներկայացուցած թատրերգութիւնները նոր փայլք [կու տան] Հաճընի մէջ վերստին ծայր առած հայկական կեանքին»: Աւելի ետք, որբերու չափահասները «արիաբար» կը մասնակցին ինքնապաշտպանութեան կռիւին, եւ մեծ ծառայութիւն կը մատուցեն իբրեւ սուրհանդակ կամ պարէն եւ ռազմամթերք փոխադրողներ, որբանոցի ուսուցիչներէն Գէորգ Պաղտոյեան կը մարզէ չափահաս որբերը, կը սորվեցնէ դրօշակի գաղտնալեզու: Յիրաւի, Հաճընի ՀԲԸՄի այս որբանոցն ու հիւանդանոց-դեղարանը «կը լրացնեն խիստ էական պակասներ»:

29 Յունուար 1920ին կը կատարուի Հաճնոյ աւանդական ջրօրհնէքը, Մարտին կը խմբագրուի Նոր Հաճըն թերթի առաջին թիւը, բայց Թայարտա չ'արտօներ անոր տպագրումը: ՀԲԸՄ որբանոցը կը գործէ իր ուժերուն համարժէք. ոչ մէկ մահացութեան պարագայ կ'արձանագրուի հոն մինչեւ 15 Մարտ 1920, իսկ եօթ ամիսներու ընթացքին Հաճընի մէջ կ'արձանագրուին աւելի քան 100 ամուսնութիւն եւ 200է աւելի ծնունդ: Սակայն, ի տես զարգացող վտանգաւոր կացութեան եւ շեշտուող անորոշութեան Հաճընէն բարձրաստիճան պատուիրակութիւն մը (Սարաճեան Եպս., Պատ. Խաչատուրեան, Շմաւոն Փոստոյեան եւ թիկնապահներ) Փետրուար 22ին կ'ուղղուի Սիս ու Ատանա՝ բարձրաձայնելու Հաճընի կարիքները եւ ճշտելու յետագայ քայլերը: Կարճ ժամանակ ետք, Մարաշի աղէտը բաւական բան կը յստակացնէ. ծաւալելու եւ առաւել աճելու ՀԲԸՄի ծրագրերը կը կասեցուին աղէտին, Կիլիկիոյ անապահովութեան եւ «պաշարման վիճակին հետեւանքով, Հաճընի որբանոցին մասին նորագոյն տեղեկութիւն ունենալ կարելի եղած» չըլլալուն պատճառով:

 

Հաճընի Պաշարումը եւ Ութամսեայ Հերոսամարտը

Յիրաւի, վերադարձի, տեղաւորումի, վերաշինութեան եւ խաղաղ կեանքի վերսկսումի դժուարին միամեայ շրջանը (Մարտ 1919-Մարտ 1920) կը կասի Մարաշի աղէտին լուրով: Մարտ 1920ին Հաճըն կ'անցնի զինուորական կարգապահութեան: Շատոնց արդէն, Էրզրումի մէջ, 23 Յուլիս 1919ի ժողովին, Քեմալի ազգայնական շարժումը ոչնչացնող որոշում առեր էր փոքրամասնութիւններուն եւ տասանորդուած հայութեան դէմ:

 3 Մարտ 1920ին քաղաքը կը վերածուի դժուարանցանելի տարածքի, կ'ընդհատի երթեւեկը Սիսի հետ, Մարտ 15ին հեռագրաթէլերը կը խզուին: Կը կազմուին Հաճընի Ինքնապաշտպանութեան Բարձրագոյն Ժողովը եւ Վերին Հրամանատարութիւնը. վերջինիս կեդրոնը կը հաստատուի Հաճնոյ կեդրոնական Ս. Աստուածածին եկեղեցիին եւ կից Ս. Մեսրոպեան վարժարանին մէջ, ուր կը ծածանի ֆրանսական դրօշակը: Վարժարանի վարի յարկի նախկին թատերասրահը կը փոխադրուին ՀԲԸՄ հիւանդանոց-դեղարանը: Մարտ 8ին կը կատարուի զինուորական տողանցք: Ինքնապաշտպանութեան Կոմիտէն Հաճընը կը բաժնէ լեռնային 4 գլխաւոր դիրքերու.- ա) Տոլամաճ/Իժ (Քիրազ) Օլուք (հիւսիս-արեւելեան), Ա. վաշտ, բ) Տոնուզ-Սեքի (հիւսիս-արեւմտեան), Գ. Վաշտ, գ) Ղորչուղազ/Չայըր Պելէն/Կէօյնիկ (հարաւ-արեւելեան), Գ. վաշտ դ) Չալղան (հարաւ-արեւմտեան), Դ. վաշտ: Կը կազմուին պարենաւորման եւ գրաւման յանձնախումբեր, կը հաստատուի կրակմարի դրութիւն: Քաղաքի բնակչութիւնը կը բաժնուի երեք խումբի.- ա) երիտասարդութիւնը՝ 16-50 տարեկան տղամարդիկ (շուրջ 600 հոգի), զօրակոչի կ'ենթարկուին եւ կը լծուին ինքնապաշտպանութեան, կը կազմուին յառաջապահ եւ պահեստի խումբեր, բ) երկրորդ խումբը՝ 8-12 տարեկան փոքրեր, զինամթերք փոխադրողներն եւ սուրհանդակներն էին, գ) երրորդ խումբը երէցներն էին, որոնք խրամներ կը փորէին եւ յարձակումներու ատեն «հուռռա՜, հոռռա՜» կը պոռային, իրենց կ'ընկերանային նաեւ զէնք չունեցող պատանիներ: Իգական սեռը կը բաժնուի չորս խումբի.- ա) դիրքերուն վրայ մարտնչողներ, բ) դեռատի հարսեր եւ օրիորդներ, որոնք կիւկիմներով ջուր կը մատակարէին դիրքերուն, գ) երրորդ խումբը հիւանդանոցին կը ծառայէր, դ) չորրորդ խումբը երէցներն էին, որոնք արցունքոտ աղօթքներով հաց կը թխէին:

Հրամանատարական կեդրոնատեղիին խուցերէն մին կը վերածուի դերձակատան, ուրիշ մը՝ զինարանի, ուր կը նորոգուէին զէնքերը, չպայթած ռումբերուն նիւթերը կ'օգտագործուէին եւ օրական 5-600 փամփուշտ կը պատրաստուէր: Կը պատրաստուէր նաեւ վառօդ: Զինարանի մարդիկ՝ գլխաւորութեամբ ՀԲԸՄ որբանոցի ուսուցիչ խարբերդցի քիմագէտ Գէորգ Պաղտոյեանի, Համարձում Ապտեանի եւ Տիգրան Աճէմեանի, թնդանօթ շինելու անյաջող փորձ մը կը կատարեն, բայց կը յաջողին ականներ ու պայթուցիկներ սարքել (Թերզեան, էջ 301-3):

Մարտ 16ին Հաճնոյ երկնակամարին կ'երեւի ֆրանսական առաջին սաւառնակը, իսկ յաջորդ օրը թուրքեր վերջնագիր կու տան Հաճընի: Ֆրանսական երկրորդ սաւառնակը Հաճնոյ երկնակամարին կ'երեւի Մարտ 28ին, որուն կը յաջորդեն ծանր մարտերը: Ապրիլ 6-7ին ծանր յարձակումի կ'ենթարկուի Հաճընը, որուն հետեւանքով կը լքուին լեռնային դիրքերը: Ամերիկեան որբանոցին շրջանը՝ Քրտէտ եւ շրջակայքը, կ'անցնին թրքական հակակշռի տակ: Չափահաս 20-40 որբանոցայիններ, իրենց ուսուցիչ Գէորգ (Չաւուշ) Պաղտոյեանի հրամանատարութեամբ ամիս մը պաշտպանուելէ ետք, Քիրազ լեռան վրայ զետեղուած թնդանօթին ռմբակոծումներուն եւ զօրքի յարձակումներուն դիմաց Ապրիլի կէսերուն կը լքեն լեռնային դիրքերէն վերջինը՝ Ս. Յակոբայ վանքը, ՀԲԸՄի իրենց որբանոցը ու կ'անցնին քաղաքամէջ, մինչ կրտսեր որբանոցայինները արդէն հեռացուած էին անկէ:

Դիմադրականները կը խրամատաւորուին քաղաքի մերձակայ դիրքերուն: Ղանլը Փազարի հրամանատար կ'անուանուի կամաւոր Վահան Ալթունեան, Կելիկի՝ Արշակ Սահակեան, Քոփուշ թաղի՝ Կարապետ Օղլուգեան, Եազը թաղի՝ Մկրտիչ (Մկր) Մանասէեան, Ս. Յակոբայ կամուրջի՝ Կիրակոս Տէր Կիրակոսեան, Մանսխանէի՝ Մեսրոպ Շխրտըմեան: Պաշարման շղթան հազիւ 20 քայլ հեռու էր հայկական կարգ մը դիրքերէն:

Ապրիլ 15ին՝ թուրքեր հաշտութեան առաջարկ կը ներկայացնեն, իսկ Ապրիլ 30ին ծանր կը ռմբակոծուի Կելիկ թաղը: Մայիս 8ին հաճընցիք կը կազմակերպեն առաջին հակայարձակումը՝ 300 դիմադրականներով: Թուրքերը նոր թարմ ուժեր բերելով Մայիս 10ին մեծ թնդանօթով (105մլ) կը սկսին աւերել արդէն իսկ աւերակուած Հաճընը: Սակայն Մայիսի աւարտին թուրքերու 16 ծանր յարձակումները ապարդիւն կ'անցնին:

25 Մայիսին Սիսէն Հաճըն հասած լրաբեր Ասատուր Սաչեան, Սիս վերադարձին ականատես կ'ըլլայ քաղաքի հայութեան պարպումին: 1 Յունիսին կը ջարդուի Վահկայի հայութիւնը: 8-9 Յունիսին դիմադրականները մասնակի յարձակողականով կը գրաւեն  Քրտէտի որբանոցը, եւ որբանոցայիններն ու տեղի ուտեստի պաշարը կը փոխադրեն Հաճըն: 18 Յունիսին Ճեպէճեան կը վիրաւորուի եւ այնուհետեւ կը գամուի անկողնին: Յուլիս 1920ի սկիզբները միլլի չեթէական խումբեր կը սկսին երեւիլ Հաճընի լեռները, մինչ Յուլիս 3ին ինկած էր  Շարը: Ասոր կը յաջորդէ Հաճընի վրայ ամէնաբուռն յարձակումը որ կը ձախողի: Յուլիսի վերջաւորութեան անհամերաշխութիւնը կը շեշտուի Հաճնոյ քաղաքական եւ զինուորական հրամանատարութեանց միջեւ. Չալեան իզուր կը ջանայ տարհամոզել զինուորական հրամանատարութիւնը՝ Հաճընի բնակչութիւնը տեղափոխելու Ատանա: Օգոստոս 5-6ին տեղի կ'ունենայ դիմադրականներու երրորդ հակայարձակողականը: Օգոստոս 20ին Հաճըն կը հասնին 3 սուրհանդակներ որոնք կ'աւետեն շուրջ 1500 կամաւորներու Ախարճայի (Ատանայի մօտ) մէջ հաւաքուիլը՝ Հաճընի օգնութեան հասնելու: Օգոստոսի երրորդ տասնօրեակին Չալեան դարձեալ կ'առաջարկէ նահանջել Ատանա, մինչ զինուորական թեւը կը հակառակի: Սեպտեմբեր 18ի գիշերը՝ դիմադրականներու չորրորդ կահայարձակողականը՝ Րումլու եւ Կիւզելլիմ գիւղերուն վրայ, դարձեալ կ'արդիւնաւորուի ուտեստի պաշարի ապահովումով, որ նոյնպէս կը սպառի: Ճիշտ է, որ պաշարուածները ջուրի տագնապ չունէին, բայց Յուլիսին արդէն մորթուած էին Հաճընի բոլոր կենդանիները. գրաստներ, ձիեր-էշեր-ջորիներ, շուն ու կատուներ, նոյնիսկ հիւանդներուն կաթ հայթայթելու վերապահուած միքանի կովերը...:

 

Հաճընէն Փախուստը եւ Կոտորածը. Վերապրողներ, Սգահանդէսներ, Վերաշինութիւն

15 Հոկտեմբեր 1920ին կը լքուի Հաճընը: Յաջորդող օրերուն կը կատարուի անզէն զանգուածին ջարդը, լեռներու վրայ փախստականներու հայորսութիւնը: Կը ջարդուին նաեւ ՀԲԸՄի Հաճընի որբանոցայինները (ըստ ականատեսի վկայութեան, թուրքերը «բոլոր որբերը ... բերդէն վար կրակին մէջ նետեցին»), հիւանդանոցին պաշտօնէութիւնը:

Պաշարման օղակը ճեղքած շուրջ 400 դիմադրականներու մեծամասնութիւն մը կը հասնի Ճիհան:  Ասոնք վերապրողներն են հերոսական Հաճընի:

Պապենական Հաճընի յիշատակը վառ պահելու մտասեւեռումով, վերապրող հաճընցիներ եւ անոնք, որոնք զինադադարին չէին վերադարձած ծննդավայր, 1928ին Մարսէյի մէջ կը հիմնեն Հաճըն պարբերաթերթը,  1931ին՝ Պէյրութի հիւիսիսային մուտքին Նոր Հաճըն բնակավայրը, Երեւանի կից Նուպարաշէնի մէջ Նոր Հաճըն թաղամասը, իսկ Նոյեմբեր 1958ին հայրենի պետութիւնը Նոր Հաճըն կը վերանուանէ Արզնի Գէսի թիւ 3 տեղամասը:

Հաճընի նահատակութեան յիշատակը վառ կը պահուի նաեւ այսօր, Հաճըն ծնած եւ այնուհետեւ նորահաս յետնորդներուն կողմէ՝ ամէնամեայ մատաղով, որ կը կատարուի Հաճնոյ Հայրենակցական Միութեան զանազան մասնաճիւղերու ջանքերով, Հայրենի Նոր Հաճընի մէջ կանգնեցուած յուշարձան թանգարանով եւ այնտեղ կատարուող ճիտապուր-մատաղով:

 

Վերապրող հաճընցիք մեզի՝ յետնորդներուս ոգեկան թելադրանք մը ունեցան եւ կը շարունակեն ունենալ.- Սիրուն Հաճընը իր պատմութեամբ եւ ութամսեայ հերոսամարտով անջնջելի թեպէյուկ (աւանդ) մըն է: Աղայլօ (յումպէտս) պէտք չէ՛ երթայ:

 



Հաճընի ճիտապուրի պատրաստութիւնը կը կատարուի հետեւեալ ձեւով՝ ըստ երէց հաճընցիներու հաւաստիացումին.- մէկ քիլօ ոչխարի վիզի միսը լաւապէս խաշելէ ետք, մսաջուրը առանձնացնել, իսկ միսը փետտել-վերածել շատ փոքր կտորներու: Խաշել կովի ոսկոր եւ ջուրը խառնել մէկ քիլօ կորկոտին: Նուազ քան մէկ քիլօ սոխ մանրել փոքրագոյն չափի եւ զայն ու փետտուած միսն ու մէկ քիլօ կորկոտը շաղել իրարու: Ապա զանոնք դնել կաթսային մէջ, աւելցնել մսաջուրը եւ սկսիլ խառնել: Մսաջուրի սպառումէն ետք, եփող մատաղին տաքութեան համապատասխան տաքութեամբ քիչ-քիչ ջուր աւելցնել ու շարունակել անընդհատ խառնել: Երբ նկատուի ճաշին թանձրացումը՝ աւելցնել տաք ջուր, մինչեւ որ նկատուի որ այլեւս կորկոտը նոր ջուր չի ներծծէր: Խառնելը պէտք է տեւէ առնուազն երեք ժամ: Մատաղը եփած կ'ըլլայ երբ ոչ միայն  սոխը եւ միսը հալած կ'ըլլան, այլեւ կորկոտը գրեթէ լրիւ խաշած գետնախնձորի պէս թուլցած:

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԱԳԷՍԵԱՆ

 

 

  


Լրահոս - 28 Փետրուար 2020
Սիւնակագիրներ
Հրաչ Սեփեթճեան Ծնած է 1969-ին, Պէյրութ, Լիբանան։Կիպրոսի ՀԲԸՄ Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւնը աւարտած է 1987-ին։Երեւանի Պետական Համալսարանի Հայկական Բանասիրական բաժանմունքէն շրջանաւարտ ՝1994-ին։1980-ական թուականներէն կ՚աշխատակցի «Զարթօնք»ին եւ ապա՝ «Նոր Օր»ին։1994-2000 օգնական խմբագիր «Զարթօնք»ի։1993-էն ի վեր հայոց լեզուի, գրականութեան, պատմութեան եւ մշակոյթի ուսուցիչ Լիբանանի եւ Լոս Անճելըսի մէջ։Լիբանանի եւ Լոս Անճելըսի մէջ եղած է եւ է գործօն անդամ ՀԲԸՄ-ի, ԹՄՄ-ի եւ ՌԱԿ-ի շրջանակներէն ներս, վարելով զանազան պաշտօններ։Ներկայիս՝ ՀԲԸՄ Մանուկեան-Տէմիրճեան վարժարանի Հայերէնի Բաժանմունքի վարիչ։ «Նոր Օր»ի խմբագիր՝ Մարտ 2016-էն։  
Վաչէ Սեմերճեան Ծնած է 1938-ին, Պէյրութ, Լիբանան։ Շրջանաւարտ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն եւ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն՝ որպէս քիմիագէտ։ Շրջան մը եղած է ուսուցիչ Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն ներս։ Ապա, վկայուելով որպէս կաշուեմշակութեան վարպետ, տասը տարի  կը գործուղղուի Եթովպիա եւ Աֆղանիստան։ 1976-ին կը հաստատուի Միացեալ Նահանգներու արեւմտեան ափ, գործօն անդամ դառնալով ԹՄՄ-ի եւ ՌԱԿ-ի։ Կաշուեմշակութեամբ աշխատելէ ետք, կը հրաւիրուի Հոլիվուտի ԹՄՄ Արշակ Տիգրանեան վարժարան, դասաւանդելու համար հայագիտական նիւթեր։ Հանգստեան կը կոչուի 2009 թուականին։1956-էն ի վեր կ՚աշխատակցի ռամկավար ազատական մամուլին։ 1977-էն առ այսօր ծաւալուն գործունէութիւն ունեցած է «Նոր Օր»էն ներս որպէս խորհրդական եւ ղեկավար։  Վեց տարի եղած է պատասխանատու խմբագիրը «Նոր Օր» շաբաթաթերթին։Վաչէ Սեմերճեան հեղինակ է չորս հատորներու. «Ապրուած սփիւռքը», «Յիշատակելի դիմաքանդակներ», եւ «Լուսարձակին տակ» Ա. Եւ Բ. հատորներ։ 
Յակոբ Մարտիրոսեան   Ծնած է Սուրիոյ Արաբ-բունար գիւղաքաղաքը 1943 թուականին։ 1949-ին Հալէպ փոխադրուած է ուր յաճախած է տեղւոյն Կրթասիրաց վարժարանը, ապա Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան, Լազար Նաճարեան-Գալուստ Կիւլպէնկեան երկրորդական վարժարանը, եւ վկայուած 1964-ին։ Նոյն տարին, քաղաքական աննպաստ պայմաններու հետեւանքով ընտանեօք վերադարձած են Լիբանան, Պէյրութ, ուր շարունակած է իր ուսումը, հաշուապահութեան եւ տնտեսագիտութեան մարզերուն մէջ։ Ապա լծուած աշխատանքի զանազան հաստատութիւններու մէջ, ինչպէս Ապրոյեան հաստատութիւն եւ Պանք Ալ Արապի, վարելով բաժնի տնօրէնութեան պաշտօններ։ 1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս, Միացեալ նահանգներ, ուր շարունակած է աշխատիլ արհեստավարժ  ինքնաշարժի ընկերութիւններու եւ հաստատութիւններու մէջ, ուսումը շարունակելով եւ մասնագիտանալով այդ ճիւղին մէջ։Հանգստեան կոչուած է 2012 թուականին։ Յակոբ Մարտիրոսեան անդամակցած է Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան, ՀԲԸՄ-ին եւ Թէքեան Մշակութային Միութեան, 1958 թուականէն սկսեալ, Հալէպի մէջ, Սուրիա։ Ան շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական գործունէութիւնները Լիբանանի մէջ, Պէյրութ, ուր անդամակցած է Փորթուգալեան ակումբին, եւ եղած է հիմնադիրը Անթիլիասի ՌԱԿ Յովսէփեան ակումբին։  Լոս Անճելըսի մէջ, շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական  աշխատանքները վարելով ատենադպիրի պաշտօններ Գերսամ Ահարոնեան ակումբին եւ ՌԱԿ Արեւմտեան Ամերիկայի Շրջանային Վարչութեանց մէջ, ատենապետի պաշտօն՝ Ռուբէն Հերեան ակումբի, եւ «Նոր Օր» շաբաթաթերթի խմբագիրի պաշտօնը 2011 թուականէն մինչև Մարտ 2016 թուականը:  
Սարգիս Մինասեան Ծնած է Դամասկոս, Սուրիա՝ 1933-ին: Ընտանեօք Լիբանան փոխադրուելով, շրջանաւարտ կը դառնայ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն 1953-ին: Ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ստանայ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը Եւրոպայի արդի պատմութեան մէջ:Շուրջ երեսուն տարի եղած է ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի վարիչ-տնօրէն, վարելով ՀԲԸՄ-ի գործերը: Պատասխանատու պաշտօններ ստանձնած է մշակութային եւ մասնաւորաբար թատերական կեանքէն ներս: ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր՝ 1964-74:1986-ին կը հաստատուի Լոս Անճելըս, դառնալով «Նոր Օր»ի խմբագիր մինչեւ 1990: Մինասեան կը մնայ գլխաւոր սիւնակագիրներէն մէկը «Նոր Օրի: 1992-էն ի վեր լոյս կ'ընծայէ Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութեան «Տեղեկատուն»:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին մասին լոյս ընծայած է «Մայրիներու երկրին աւերակումը» հատորը 2003-ին: Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ: 13 տարի եղած է հանրային վարժարանի մը գրադարանապետը:Լոս Անճելըսի մէջ կը շարունակէ գործօն իր դերը ՀԲԸՄ-էն եւ Չորք-Մարզպանի (Տէօրթ-Եօլ) հայրենակցական միութենէն ներս, որուն հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը՝ 2012-էն ի վեր:
Խաչիկ Ճանոյեան Ծնած է Մուսուլ, Իրաք։ Շատ փոքր տարիքէն կը կորսնցնէ մայրն ու հայրը։ 1956-ին  կը տեղափոխուի Պաղտատ։ 1966-ին կ՚աւարտէ Պաղտատի պետական համալսարանը, վկայուելով լեզուագիտական գոլէճի սպաներէնի բաժինէն։Պաղտատի մէջ եղած է գործօն անդամ ՀԲԸՄ-ի։ 1968-ին անցնելով Պէյրութ հայագիտական ուսումը կը ստանայ Երուանդ Հիւսիսեան հայագիտական հիմնարկէն եւ նոյն տարիներուն կը զբաղի ուսուցչութեամբ։ Նոյն տարին կ՚անդամագրուի ՌԱԿ-ին։ 1972-ին կը վերադառնայ Պաղտատ, որպէս հայերէնի ուսուցիչ։ Յաջորդ տարի կ՚անցնի Արժանթին, ուր կը վարէ ՀԲԸՄ-ի Պուէնոս Այրեսի մասնաճիւղի վարիչ քարտուղարի պաշտօնը եւ միութեան «Լուսաբաց» եռամսեայի խմբագրութիւնը։ Հիմնադիրներէն է Մարի Մանուկեան վարժարանին։1975-էն ի վեր կ՚ապրի եւ կը գործէ Լոս Անճելըսի մէջ։ Եղած է «Նոր Օր»ի վարչական պատասխանատու, խմբագիրի օգնական եւ խմբագրական կազմերու անդամ։ Կ՚աշխատակցի սփիւռքահայ մամուլին։Ճանոյեան շատ գործօն տարր մըն է Լոս Անճելըսի մէջ։  Հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը Իրաքահայերու Միութեան։ ՀԲԸՄ-էն, ԹՄՄ-էն եւ ՌԱԿ-էն ներս տարած է եւ կը տանի բազմաբեղուն աշխատանք։35 տարի շարունակ հիմնած եւ ղեկավարած է Հայ Ընտանեկան Շաբաթօրեայ վարժարանը։ Մեծապէս նպաստած է գաղութահայ մշակութային եւ գրական կեանքին, եկեղեցական կեանքին եւ պարգեւատրուած է բազմաթիւ շքանշաններով եւ պատուոյ գիրերով։ Ամուսնացած է, ունի երեք զաւակ եւ հինգ թոռնիկ։
Մինաս Գոճայեան Ծնած է Պէյրութ, 1946-ին։ Յաճախած է ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանը, ապա հետեւած է լեզուի եւ գրականութեան դասընթացքներու Փարիզի մէջ եւ աւարտած՝ Երեւանի Պետական Համալսարանի Բանասիրական ճիւղը, միաժամանակ հետեւելով հնագոյն պատմութեան եւ հնագիտութեան դասընթացքներու։ Դոկտորական աստիճան կը ստանայ 1980-ին։Հայոց լեզու, գրականութիւն, պատմութիւն եւ մշակոյթ դասաւանդած է Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն եւ Լոս Անճելըսի ՀԲԸՄ Մանուկեան-Տեմիրճեան վարժարանէն ներս։ Աշխատակցած է եւ կ՚աշխատակցի սփիւռքահայ մամուլին։ Եղած է «Նոր Օր» շաբաթաթերթի պատասխանատու խմբագիր։ Անգլիատառ AIM-ի հիմնադիր-խմբագիրներէն է եւ ներկայիս մաս կը կազմէ Keghart.com-ի խմբագրութեան եւ պատասխանատու խմբագիրն է Երուսաղէմի «Սիոն» պաշտօնաթերթին։Խմբագրած եւ պարզեցուցած է հայ դասական գրողներու գործեր, նաեւ հեղինակ է հայոց լեզուի եւ պատմութեան դասագիրքերու։ Խմբագիրն է «Պատմութիւն Չորք-Մարզպանի» յուշամատեանին։  
Գէորգ Քէօշկէրեան Ծնած է Երուսաղէմ և վեց տարեկանին ընտանիքին հետ փոխադրուած է Հալէպ։ Ուսման բարձրագոյն վկայականը եղած է Մաքիստրոս Արուեստից Տիտղոս՝ Անգլերէն լեզուի ուսուցման մէջ, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն։ 1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս և 1980-ին ամուսնացած է Սիլվա Տագէսեանի հետ ու բախտաւորուած երկու զաւակներով՝ աղջիկ մը և մանչ մը։ 2009-ին հանգստեան կոչուած է 25 տարիներու ծառայութենէ մը ետք՝ Լոս Անճըլոսի դպրոցական միացեալ ցանցին մէջ, ինը տարի որպէս ուսողութեան ուսուցիչ և 16 տարի որպէս փոխ-տնօրէն։ Անդամ է Թէքէեան Մշակութային Միութեան Միացեալ Նահանգներու և Գանատայի Կեդրոնական Վարչութեան։  
Սարգիս Մինասեան Ծնած է Դամասկոս, Սուրիա՝ 1933-ին: Ընտանեօք Լիբանան փոխադրուելով, շրջանաւարտ կը դառնայ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն 1953-ին: Ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ստանայ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը Եւրոպայի արդի պատմութեան մէջ:Շուրջ երեսուն տարի եղած է ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի վարիչ-տնօրէն, վարելով ՀԲԸՄ-ի գործերը: Պատասխանատու պաշտօններ ստանձնած է մշակութային եւ մասնաւորաբար թատերական կեանքէն ներս: ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր՝ 1964-74:1986-ին կը հաստատուի Լոս Անճելըս, դառնալով «Նոր Օր»ի խմբագիր մինչեւ 1990: Մինասեան կը մնայ գլխաւոր սիւնակագիրներէն մէկը «Նոր Օրի: 1992-էն ի վեր լոյս կ'ընծայէ Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութեան «Տեղեկատուն»:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին մասին լոյս ընծայած է «Մայրիներու երկրին աւերակումը» հատորը 2003-ին: Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ: 13 տարի եղած է հանրային վարժարանի մը գրադարանապետը:Լոս Անճելըսի մէջ կը շարունակէ գործօն իր դերը ՀԲԸՄ-էն եւ Չորք-Մարզպանի (Տէօրթ-Եօլ) հայրենակցական միութենէն ներս, որուն հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը՝ 2012-էն ի վեր:
Արա Ահարոնեան Ծնած է Թրիփոլի, Լիբանան։ Նախնական ուսումը ստացած է Պէյրութի ՀԲԸՄ-ի Յովակիմեան-Մանուկեան երկրորդական վարժարանին մէջ։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին հետեւանքով, 1976-ին կը տեղափոխուի Միացեալ Նահանգներ եւ կ՚աւարտէ Քալիֆորնիոյ համալսարանի Էլէքթրոնիք ճարտարագիտութեան բաժինը։ Անդամ է ՌԱԿ-ի եւ երիտասարդական տարիներէն մինչ օրս վարած է եւ կը վարէ պատասխանատու պաշտօններ կուսակցութենէն եւ Թէքէեան Մշակութային Միութենէն ներս։ «Նոր Օր» պաշտօնաթերթի երկարամեայ աշխատակից։Ահարոնեան գործօն տարր մըն է լոսանճելըսահայ կեանքէն ներս, ներկայացնելով ՌԱԿ-ը համագաղութային ծրագիրներու մէջ։ Հեղինակ է Հայաստանի, Արցախի եւ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան նուիրուած հատորներու։ Ներկայիս կը պաշտօնավարէ ապահովագրական ընկերութեան մը մէջ, որպէս ծրագրող-խորհրդատու։