Հայ
Առաջնորդող
Երէկ՝ Սիսի «Սուրբ Սոֆիա»ն, Իսկ Այսօր՝ «Այա Սոֆիա»ն
Յուլիս 28 , 2020 , 17:28
Երէկ՝ Սիսի «Սուրբ Սոֆիա»ն, Իսկ Այսօր՝ «Այա Սոֆիա»ն

Համայն աշխարհի լրատուամիջոցները բազմաթիւ կրկնութիւններով ու պատ­մութեան համառօտ բացատրականներով զիրար գերազան­ցե­ցին ու յաճախ իրարու արձագանգ հանդիսացան, ներկայացնելով Թուրքիոյ նախագահ Ռեճէփ Թա­յիպ Էր­տո­ղանի կողմէ, Կոստանդնուպոլսոյ յունաց «Այա Սոֆ­իա» հռչակաւոր մայր եկե­ղե­ցին մզկիթի փոխակերպելու անիրաւ որոշումը եւ անոր հետեւող տխրահռչակ յայ­տա­րարութիւնը:

            Վեցերորդ դարու կառոյց ¥537¤ եւ Բիւզանդական կասրութեան փառքը հանդի­սա­ցած այս Մայր տաճարը, Սուլթան Մեհմետին գլխաւորութեամբ տեղի ունեցած օս­մանցիներուն արշաւանքով ու Կոստանդ­նու­պոլսոյ անկումով ¥1453¤ գրաւ­ուած էր, եւ մինչեւ 1935 թուականը ծառայած իբրեւ մզկիթ: Սոյն թուականին, Մուստաֆա Քէ­մա­լի աշխարհիկ

Յունաց «Այա Սոֆիա» եկեղեցին՝ մզկիթի տեսքով

կառավարութեան որոշու­մով թանգարանային կարգավիճակ ստա­ցած «Այա Սոֆիա»ն, մինչեւ այսօր՝ 2020 քա­ղաքակիրթ տարեշրջանը, կը շարունա­կէր մնալ իբրեւ զմայլելի թանգարան, հի­աց­նելով այնտեղ մուտք գործող իւրա­քան­չիւր անհատի: Իր լայնանիստ բացառիկ գմբէթը, որու վերակառուցողն է Անիի Մայր Տա­ճարի շինութեան վարպետ Տրդատ ճար­­տա­­րապետը, համաշխարհա­յին ճարտարապետութ­եան համար սքանչելի օրինակ է: Տրդատ ճարտարապետը Անիէն  յատկա­պէս հրաւիր­ուած է Կոստանդնուպոլիս, 10-րդ դարու մեծ երկրաշարժէն փլած «Այա Սոֆ­իա»ի հսկայական տա­ճարին տանիքը վերածածկելու մեծաթռիչք նոր գմբէթով մը, զոր չէին կրցած իրակա­նաց­նել տեղի ճարտա­րապետ­նե­րը: Եր­կա­­րաձիգ թեւե­րով մէկ ծայրէն  միւսը  նետուած  աներեւոյթ  սիւները պատճառ հան­դիսացած են, որ գմբէթին ներքեւ սիւներ չբարձրացուին եւ ատեանը դարձեալ մնայ միանաւ: Անշուշտ Կոս­տանդ­­նուպոլսոյ գրաւումէն ետք, երբ օսմանցիներ մզկիթի վերածեր են տաճարը, անոր չորս կողմը կառուցեր են մինարէթներ, իսլամական աղօթավայրի լիարժէք կարգա­վի­ճակ տալու համար քրիստոնէա­կան նախկին տաճարին:

            Թուրքիոյ կողմէ առնուած վերոյիշեալ որոշումը, Յուլիս 2020 թուին, հակառակ ընդհանուր քրիս­տոնեայ աշ­խարհի ապրած ցասման եւ հոգեւորական թէ քաղաքա­կան ազդեցիկ անձ­նաւորութիւններու արտայայտած բողոքներուն ու կատարած խոր­հըր­դատուութիւններուն, սոյն քայլը «Թուրքիոյ բնական իրաւունք»ը համարուեցաւ նա­խագահ Էր­տողանին կողմէ: Համայն աշխարհը երբ ափ ի բերան մնացեր է ի տես այս կեցո­ւածքին եւ ի լուր թրքական այս որոշման, հայ ժողովուրդը իր մօտաւոր անց­եա­լը վերյիշելով, բնաւ պէտք չէ՛ զարմանայ ու շատ «բնական» համարէ օսման­ցի­նե­րուն ուղղակի ժառանգորդ՝ Թուրք­իոյ ներ­կայ ղեկավարութեան առած այս անպա­տաս­խա­նատու քայլը:

          Եւ ինչո՞ւ այս «բնական» զգացողութիւնը մեր մօտ, Թուրքիոյ աւելի քան տխուր ու սահ­մռկե­ցուցիչ սոյն արարքին դիմաց, երբ 24 Յուլիսին Էրտողանի ծունկերը առա­ջինները ըլ­լալով պիտի կթոտին «Այա Սոֆիա»ի յատակին, իրականացնելով որոշ­ուած «նամազ»ը:

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարանը՝ Անթիլիաս, Լիբանան

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը, միակ կենդանի վկան Հայոց Ցեղաս­պանութեան, հակառակ յաճախ իր շուրջ ստեղծուող բազմաթիւ անբաղ­ձալի իրա­վիճակնե­րու, դեռ խիզախօրէն կը շա­րունակէ պահպանել իր ֆիզիքական գո­յու­թիւնը Սփիւռքի տարածքին, տարագրութե­նէն ետք հազիւ վերըն­ձիւղուած այնտեղ՝ հիւրըն­կալ Լիբա­նա­նի մէջ, Անթիլ­իասի ա­փունքին:

            Անաչառ պիտի ըլլա՞յ արդեօք Հայ Եկեղեցւոյ պատմիչն ու Հայ եկեղեցւոյ պատ­­մութեան դասագիրք պատրաստող մանկավարժը, արդար գնահա­տականը տա­լու տառապակոծ մեր Սուրբ Աթոռին, գէթ անոր ֆիզիքական գոյութեան համար: Այս Աթոռը շօշափելիօրէն  կրցաւ պահպանել իր գոյութիւնը, երբ Կիլիկեան թագաւո­րու­թիւնն իր Լեւոններու ու Թո­րոսներու փառքով չկրցաւ չվերապրիլ, պատմու­թեան ծո­վու ամեհի ալիք­նե­րուն անձնատուր ըլլալով. իսկ Հայոց Ցեղաս­պանութենէն վերապ­րած մեր հայրերն ու մայրերը կրնայի՞ն մինչեւ այսօր պահպանել իրենց ֆիզի­քական գոյութիւ­նը…:

            Կիլիկեան Սուրբ Աթոռը պատմութեան շնորհքն ու հրաշքն է ընծայուած մեր եկեղեցւոյ ու սփիւռքացեալ ազգին: Անուն մը, որ նոյնացած է իր տառապեալ ազգին հետ: Անիկա փակ աչքերո՛վ իսկ տե­սանելի է ցե­ղաս­պանին: «Մեծի Տանն Կիլիկ­իոյ Կաթողիկոսութիւն». անուն՝ որ նոյնիսկ ջրածեծուած մտածողութեամբ, երբեմն դժկա­մա­կութ­եամբ կը կարդացուի Հայ Եկե­ղեցւոյ Նուի­րապե­տութեան քառատող շարքին մէջ:

Հայաստանի անկախացման շատ թանկագին պատճառաբանութիւնն ալ, որուն մեծաձայն քարոզչութիւնը կատարելով Կիլիկեան Ս. Աթոռի «ժամանակավրէպ» ըլլա­լը ներբողեցին նոյնիսկ մեր ազգային պատմութեան առաջին էջը չկարդացած մար­դիկ, բացայայտօրէն սկսած է կորսնցնել իր վեհութիւնը՝ ներ­հայկական ստորացուցիչ խայտա­ռա­կութիւններով, իսկ անոնց դիմաց՝ համազգային յուսախաբութիւններով: Իրավիճակ­ներ, որոնց պատ­ճառով ամէն օր բռածեծ կը դառնան բիւրաւոր հայերու ազ­գասիրա­կան ու հայ­րենասիրական զգացումները, մայր հայրենի­քէն սկսեալ մինչեւ հոն՝ ուր նոյնիսկ մէկ հայ կայ:

          Հակառակ դարաւոր կաղնիէն՝ Սիսի Կաթո­ղիկոսարանէն արմատախիլ եղած ըլ­լալուն, իր նորաբոյս արմատներով դարձեալ ծաղկած է ան՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կա­թողիկոսութիւնը, Անթիլիասի Մայրավանքը դարձնելով աշխարհացրիւ հայութեան բա­­­բա­խող սիրտը: Սուրբ Աթոռ մը, որ կորսնցուցած է ամէն ինչ, սրբացեալ քար ու պատ, դաշտ ու արտ, թեմեր եւ կառոյցներ, «Խաչ Օտա» վեհարանն ու յատկապէս Կի­րակոս Մեծագործ Կաթողի­կոսի վերանորոգած հոյակերտ Սուրբ Սոֆիա Մայր Տաճարը:

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարանը Սիսի մէջ, արեւելքէն դիտուած: Ձախին՝ բերդանման՝ Ս. Սոֆիա Մայր Տաճարը

Ահա՛ թէ ինչո՛ւ հայ ժողովուրդին համար «բնական» պէտք է թուի Թուրքիոյ առած որո­շումը յունաց «Այա Սոֆ­իա» տաճարին առնչութեամբ, եւ այն ալ դեռ «մե՜ղմ» որոշում՝ որ քարին ու պատին չի՛ դպչիր: Բայց 80 տա­րի­ներ առաջ, 1940 թուին, ի՜նչ հեգնող զուգադիպութեամբ, երբ Անթիլիասի մէջ օծումը կը կատարուէր Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ նորակառոյց Մայր Տա­ճարին[1], Սիսի մէջ թուրքը կը քանդէր Մե­ծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Մայրավանքը եւ անոր Սուրբ Սոֆիա Մայր Տաճարը…:

Սիսի Կաթողիկոսարանը արեւմուտքէն դիտուած: Աջին Ս. Սոֆիա Մայր Տաճարը աւերակ. փակած՝ Ս. Էջմիածին մա¬տուռը (1943)

          1915 թուականին Պոլսոյ մէջ ծնած եւ 1940-ին թրքական բանակին զինուորագ­րըւած տասնապետ Տիգրան Գույումճեանը, իր ընկերոջ՝ դարձեալ նոյն բանակին ծառայող Ստեփան Մանուէլեանի հետ, սքանչելի պատեհութիւն ունեցած է այցե­լելու Կիլիկիոյ շրջանի նախկին հայկական քաղաքներն ու գաւառները:[2] Ան իր լու­սան­կար­չա­կան գոր­­ծիքով միաժամանակ անմահացուցեր է այն՝ ինչ որ մնացեր էր, հայութեան տե­ղահանութենէն ու աքսորէն ետք անոնց սրբա­վայ­րե­րէն եւ նա­խապէս հա­յկականութեամբ տրո­փող բնակա­վայ­րերու մշակութային անշարժ հարստութենէն:

            Սիսի Ս. Սոֆիա Մայր Տաճարը, այդ հսկայական կառոյցը, Կիլիկիոյ Կիրակոս Մեծագործ Կաթողիկոսի օրով հիմնովին վերանորոգուած եւ 1810 թուին ­

Ս. Էջմիածին մատրան արտաքին մուտքը   

աւարտած է, նախկին Մայր Տաճարին որոշ բաժինները միայն պահպանելով եւ ներառելով նորին մէջ, ինչ­պէս մայր մուտքը, որ կոչ­ւած է «Արքայական մուտք», ուրկէ ներս կը մտնէին Կի­լիկ­իոյ թագաւորներն ու թագուհիները, իշխանա­զուն­ներն ու ազնուական դասա­կարգը: Տաճա­րը իր հիւսի­սա­յին եւ հարաւային արտաքին պատերուն փակած, ու­նե­ցած է մատուռներ: Հարաւային պատին՝ Ս. Էջմիածին մա­­տուռը, իսկ Հիւսիսային պատին՝ «Հոգին Սուրբ»ի եւ ա­նոր  մէջէն  բացուող  դուռով՝«Ս.Գրիգոր Լուսաւորիչ» մա­տուռը,  որ  միաժամանակ գանձատունն էր Ս. Լուսաւորչի դարաւոր Աջի պահպանման, յատուկ արկղի մէջ՝ խորանին տակը դրուած:

          Մայր Տաճարի ճակատի մարմարեայ արձանագրութիւնը, այնտեղ զետեղուած Կի­րակոս Կա­թողիկոսի հրամանով, հետեւեալ բովանդակութիւնը ունէր.

     «Դուռն իմ մտից ի լոյս վերին Լուսոյ փառաց խառնարանին. Զի աստ խառնի մաքուր գինին, Լինի զենումն անմահ գառին Հաստեցելոյ սեամբ շնորհին Նոր կա­ռուցելոյ բոլորովին. Թէ ես թէ շէնս արդեամբ Վեհին Հիմնեցելոյ ի բան վերին Տէր Կի­րա­կոս սրբազանին Եւ հոգելից հայրապետին. Ի թուին Հայոց ՌՄԾԹ ¥= 1800¤ մայիս Ժ օրն Սուրբ շինուածոյս վերականգնի Եւ այլ սենեակս ընդ պարսպի Մեծաւ ջանիւ կա­տարողի, Ի Հայոց գրոցն թուահաշուի. Այսքան ամօք աշխատողի Արիաջան փո­խա­նորդի Ընտիր Վեհիս Կիրակոսի Տէր Եղիա եպիսկոպոսի Որ է տեղեաւ Խարբեթացի Յիշման անունն է արժանի»:[3]

         Ս. Սոֆիա Մայր Տաճարը, վերաշինու­թեան ընթացքին, իր բերդանման կառոյցով ուշադրու­թիւնը գրաւեր է տեղացի թուրքե­րուն, որոնք Սուլ­թանին մօտ ամբաստաներ են Կի­րակոս Կաթո­ղի­կոսը, ըսելով թէ Կաթողիկոսարանի պարիսպները ամրացնելով, ինքնիշխան տէրութիւն պիտի հռչա­կէ ան, նոր բերդով մը, ե­կե­ղե­ցիի անուան տակ:[4]

         Սսոյ մէջ գահակալած վերջին Հայրա­պե­տին՝ Տ.Տ. Սահակ Բ. Խապայեան Կաթո­ղիկոսին օրով, որ իր ժողովուրդին հետ աք­սորական ե­կաւ եւ վերջապէս կայք հաստա­տեց Անթիլիասի մէջ, Կա­թողիկոսարանը ա­ւերակ եւ տխուր պատկեր մը կը ներկայացնէր, հակառակ իր շքեղ ու բերդանման կառոյցին: Իր ընտրութենէն ետք, Սա­հակ Կաթո­ղի­կոս որոշ

Ս. Սոֆիայի մայր խորանին խաչկալը

վերանորոգութիւններ կը կա­տարէ Մայ­րա­վանքին մէջ, յատկապէս բնա­կելի դարձնե­լով Մի­ա­բանական խուցերը, իսկ կարգ մը ան­հրա­­ժեշտ նորոգութիւն­ներ՝ Մայր Տաճարին մէջ, ամ­րաց­նե­լով մանաւանդ անոր խար­­խլած բաժին­ները: Հսկայական ու բարձր սանդ­ղամատներով խո­րանը այնքան լայն տա­րածք է ունեցեր, որ Բաբգէն Կա­թողիկոս Կիւլէ­սէրեան կÿըսէ, որ Երուսաղէ­մի եւ Էջմիածնի բոլոր զարդերը եթէ տե ղադ­րէին անոր վրայ, դարձեալ դատարկ տեղ կը մնար:[5] Խո­րանին վրայ կառուց­ուած է եղած գեղա­կերտ Խաչկալը, փակո­ւող-բացուող դռներով, իսկ աջ ու ձախ ա­ւան­դատուներուն վրայ դարձեալ մա­տուռ­ներ՝ նեղ­­լիկ եւ ոլորա­պտոյտ քարէ աստի­ճաններով բարձրա­նալու հնարաւորութ-եամբ, ո­րոնք ներքնապէս զար­դարուած եղած են 12 աշակերտներուն որմ­նանկարներով:

 

  Ս. Սոֆիա Մայր Տաճարի «Արքայական մուտք»ը

Ս. Սոֆիա Մայր Տաճարի Կաթողիկոսական գահը

Սիսի Մայրավանքի Ս. Սոֆիա Մայր Տաճարը դեռ լրիւ չէ՛ աւերուած: Արեւելեան պատը դեռ կանգուն է 1943 թուին

    Սիսեցիներու առաջին աքսորէն ետք, 1915-ին, Ս. Սոֆիան վերածուեր է մզկի­թի: Կարճ պիտի տեւէր սակայն այս յարմարեցումը: Կէօյ Ֆագը[6] անունով թուրքը

ա­ղեր­սագիր յղեր է տեղւոյն կառավարատունը, որ­պէս­զի տաճարին Խաչկալը վար առնուի, ըսելով որ ե­տեւի պատու­հան­ներէն ներս մտնող արեւուն լոյսը կը խափա­նէ: Կառա­վարիչը գիւ­ղացի թուրքերուն կը հրա­հանգէ կացիններով քան­դել ոսկեզօծ Խաչ­կալին վա­րի մասերը, իսկ վերի մասերէն պարան­ներ կապելով տապալել կու տայ ամբողջու­թեամբ: Խաչկալին ա­ջակողմը՝ Մովսէս, իսկ ձա­խակողմը՝ Եղիա մար­գա­րէներու իւղանը­կար­­ները  եղած  են,  իսկ Մայր Խորանի ինը աստիճաններով  հսկայ բաժինը, Սուրբ Եր-րոր­դութեան իւղանկարը ունեցած է: Նոյն միջոցին, միեւ­նոյն ճա­կատագրին կÿար­ժանանայ նաեւ Հայրա­պե­տա­կան Գահը, որուն բեկորնե­րուն հետ Խաչկալին կտոր­նե­րը վան­քին ախոռը կը տանին, ուր հայ գործա­ւորներուն կը ստիպեն մուրճերով փշրել զանոնք: Սուրբ Սոֆիա Մայր Տաճարի մարմարա­կերտ Հայրապետական գահը ինք­նին Կիլիկեան Հա­յաստանի «Հայոց պատմութիւն»ն էր, որով­հե­տեւ անոր պատուան­դանը եւ մինչեւ մէկ մեթր բարձ­րութեամբ մասը՝ Կիլիկիոյ թագաւորներու ար­քայական գահն էր, զոր Կիրակոս Կաթո­­ղի­կոս իր կատարած

Ս. Էջմիածին մատուռը՝ Տաճարի հարաւային պատին

հիմ­նական վերանորո­գու­թ­եանց ըն­թացքին, իբ­րեւ անմոռանալի յուշ Հայ­կական Կիլիկիոյ թագաւորութենէն, բերել եւ զե­տեղել տուած էր Ս. Սոֆիա Մայր Տաճարի դա­սին մէջ, ու անոր վրայ հովանի գմբէթ շինել տա­լով, դար­ձուցեր էր Կիլիկիոյ Կաթո­ղիկոսներու գահը:[7] Թէ՛ հոյակերտ խաչկա­լը եւ թէ՛ մեր ազ­գային պատ­մութեան անգնա­հատելի յի­շատակ ու ար­ժէք ներկա­յաց­նող Կաթո­ղի­կո­սական գահը ոչն­չաց­­ուած են 1915 թուին, Ս. Սոֆ­իա Մայր Տա­ճա­րի ամբողջական աւեր­ումէն (1940-1950¤ առաջ:

         2010 թուականին Սսոյ Մայրավանքի աւերակնե­րուն մեր տուած յիշատակելի այ­ցելութեան  ընթացքին  ընդհանուր աւերածութեան վայրին մէջ մնացած մի քանի պա տերն ու անոնցմէ ինկած քարերը մեր արցունքով թրջեցինք, յիշելով բնիկ սսեցի մեր մեծ հօր՝ Տ. Գրիգոր Աւագ Քահանային տուած տեղե­կու­թիւնները Ս. Սոֆիա Մայր Տա­ճա­րին մասին, յատ­կա­պէս անոր մէջի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ մատրան, ուր իր կա­նուխ պատա­նե­կութեան տարիներուն համ­բու­րած էր ան Հայոց հա­ւատքի հօր աջ ձեռ­քի սրբա­զան մասունքը իր մէջ պար­փակող ոսկեայ Աջը: Անոնց տունը Սիսի «Ասլան Փա­շա» թաղամասին մէջ եղած էր, որ ծանօթ էր «Թափան­ցիներու թաղ» ա­նու­նով, աշխար­հագրական դիրքով շատ մօտ Սսոյ Մայ­րա­վանքին: Այդ պատճառով ան յաճախ այցելած էր Վանք, ինչպէս ինք կը պատմէր՝ բռնած իր իշուն պա­խուր­ցէն:

 

Տիգրան Գույումճեան

Աներդիք Ս. Սոֆիան եւ տեսարանը փրկած հայ զինուորները

Մինչեւ 1922 թուական, Սիսի ազնիւ ու հայա­սէր Միւֆթի՝ Հաճի Չամրտանի տան մէջ իբրեւ հա­րեւան ապաստան գտած եւ Հայոց Ցեղասպանութենէն հրաշ­քով փրկուած մեր մեծ հօր ընտանիքը, ծնող­ներով եւ քոյր-եղբայր­ներով, Աթա­թուրքի իշխա­նութ­իւնը ստանձ­նելէն ետք միայն կա­րո­ղացեր է դուրս գալ Թուրք­իայէն եւ հասնիլ Թրիփոլի՝ Լի­­բանան, վերակազմակերպելով

«Հոգին Սուրբ»ի խորանը

իր կեանքը նոր երկնքի տակ: Ճամբորդութիւն, որ  իրա­կանացեր էր անցագրի հա­մար լուսա­նկարո­ւելէ ետք, որ դժուարու­թեամբ ըն­դու­ներ էր մեծ հօրս հայրը, ընտանիքի իւրա­քանչիւր ան­դամի ձեռքը Սուրբ Գիրք ըլլալու պայ­մա­նով, այլա­պէս նկարուիլը իր հաս­կա­ցու­թ­եամբ, մեղքի հա­մազօր երեւոյթ ընդուած է եղած: Մեր մեծ հօր պատ­մած  ու  երգած Սիսը, իր մեծ ու փոքր մզկիթ­նե­րով, իր

 

Մայրավանքի փողոցին ցուցանակը

Մեծ հօրս ընտանիքը Ս.Գրքերը իրենց ձեռքին

 

փողոցներով, իր արտերով  ու այգի­նե­րով, ինչպէս նաեւ այլ յիշարժան վայ­րե­րով, մեր այցելած օրերուն այնտեղ էր՝ թեթեւ փոփոխութիւններով: Դէպի Սսոյ Մայ­րավանք տա­նող փո­ղոցին նոր ցու­ցանակն իսկ բա­ցայայտ կը նշէր «Մանասթիր Սօգաք» անունը ¥թրգմ.՝ «Վանքի փողոց»¤, այդ զառի­վեր ճամբուն սկիզբը դրո­ւած, սա­կայն բարձ­րա­նա­լէ ետք պարզ դար­ձաւ, որ այնտեղ այլեւս չկար Սսոյ դարաւ­որ Մայ­րա­վան­քը, իր հրա­շակերտ Ս. Սոֆիա Մայր Տա­ճարով: Անոր աւերածութեան ականա­տես վկան եւ լու­սա­նկարիչը՝ Տիգրան Գույումճ­եան, բարեբախտաբար Ս. Սոֆ­իայի ներքին եւ ար­տաքին մանրա­մաս­նու­թիւններէն ալ բաժիններ լուսա­նկա­րեր էր, ինչպէս «Հոգին Սուրբ»ի մատրան խորանին վերը, պա­տին վրայ նկարուած իւղաներկ պատ­կերը Քրիստոսի, նաեւ Ս. Էջ­միածին մատ­րան արտաքին բաժինը, որ հին լու­սա­նկար­ներէն կը բացակայի, որովհետեւ ընդ­հան­րա­պէս Մայ­րա­վանքը լուսա­նկարուած է հիւ­սիս-արեւել­եան անկիւ­նէն, եւ այս մա­տու­ռը հարաւային պատին տակ ըլ­լալով, լու­սա­նկարչական գործիքի ոսպնեակի տեսադաշ­տէն դուրս մնացած է միշտ: Տիգրան Գու­յում­­ճեան իր զին­ուոր ընկե­րոջ հետ նաեւ լուսանկա­րած է աւերուած ու ա­ներ­դիք Ս. Սոֆ­իայի կտրուածքը՝ արեւմտեան կողմէն դի­տ­­ուած, ուր կÿերեւին մայր խո­րանի երկու կող­մերու երկ­յար­կանի ա­ւանդատուները, որոնց վերի յարկերը ա­ռան­ձին խո­րան­ներ ե­ղած են, իսկ ձախակողմեան ա­ւանդատան վերի յարկը ծառա­յած է իբրեւ  զանգակատուն, տրուած ըլլալով, որ Ս. Սոֆիան զան­գա­կատան արտաքին աշտա­րակ չէ՛ ունեցած:

Երէկ կա՛ր Սսոյ Մայրավանքի Ս. Սոֆիան, ուր թագադրութեան հանդէս­ներ տե­ղի ունեցեր էին, երբ եկե­ղեցական յատուկ թագադրութեան արարո­ղու­թեամբ, Հա­յոց Կաթողիկոսներու ձեռամբ իրենց ար­քա­­յական օ­ծու­մը ստացեր էին Կիլիկիոյ Հա­յոց թա­գաւորները: Արա­րո­ղու­թիւն, որուն ձեռագիր բնօրինակը կը գտնուի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կա­թողիկոսութեան «Կի­լիկիա» թանգա­րա­նին մէջ պահպանո­ւող «Մայր Մաշ­տոց»ին վերջաւո­րու­թեան: Վերջապէս, Սսոյ Ս. Սոֆիան, որ երէկ կար եւ այսօր չկայ, այն սրբա­վայրն էր, ուր բազմաթիւ անգամներ Սր­բալոյս Միւռոն էր օրհ­նուեր Հայոց Կաթողիկոսներուն

Ս. Սոֆիայի ամենօրեայ մուտքը

ձե­ռամբ եւ գիշեր ու ցերեկ ժամասա­ցու­թիւն եւ պատարագ էր մա­տուցուեր Միաբանութեան կողմէ:

           Այո՛, երէկ կա՛ր Ս. Սոֆիան, բայց այսօր չկա՛յ: Մեր Սիս կատարած այցե­լութ­եան օրերուն երբ հարց տուինք տե­ղացիներուն, թէ ո՞ւր են այս ոչնչացուած Մայ­րավան­քին քա­րերը, մեզի ըսուեցաւ, որ անոնց­մով 1950-ական թուականներուն Սիսի մէջ նոր սերունդին դաստիա­րա­կու­թեան համար դպրոց կառուցեր էին:  Ճիշդ էր տրուած տեղեկութիւնը. մենք սոյն դպ­րո­ցը տե­սանք, մեր երկօրեայ կեցութեան ընթացքին, որ վանքին հնաբոյր քարերով էր կա­ռուցուած:

         Այո՛, երէկ կա՛ր Ս. Սոֆիան, բայց այսօր չկա՛յ: Վան­քի շարժուն գոյքը փութով հաւաքելով տալով ու զա­նոնք արկղերու մէջ լեցնել ու ջո­րիներու վրայ կապել տալէ ետք երբ Եղիշէ Կարոյեան Սրբա­զանը Սսոյ Մայրավանքի բանալիները կը յանձնէր Սիսի Վա­լիին[8], Միաբանները այն տպա­ւո­րութիւնը ունէին, որ խաղաղելէ ետք, ետ պիտի վե­րա­դառ­նա­ն Կաթողի­կոսարան: Ո՛չ ոք չէր գիտեր, որ Վանքի բանալիներուն յանձ­նումը, զայն պահպա­նելու  

Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոս

հա­մար  չէր   տրուեր   թրքական  պետութեան  ձեռքը, այլ քանդելու եւ հիմնայատակ կործա­նե­լու…:

            ­Ա­նոնք որոնք դեռ երէկ ապահով երաշխիք ունէին, որ եթէ Սիսի Ս. Սոֆիան չկայ՝ կա՛յ Կոստանդուպոլսոյ հըս­կա­յական Այա Սոֆիան, այսօր անո՛նք եւս կա­տարուած իրողութեան առջեւ կը գտ­նուին, ո­րով­հետեւ Սիսի Ս. Սո­ֆիան հողին հաւա­սարեցնողը, Այա Սոֆիան դիւրաւ կըր­նայ դի­մափոխել, եւ այդ ալ՝ քաղաքակիրթ 21-րդ դա­րուն, ամ­բողջ

Անընթեռնելի վերջին նշոյլ՝ քարեղէն Սիսէն

աշ­խար­հի բաց աչ­քե­րուն դիմաց: Այն աչքերուն, որոնք դարձեալ բաց վի­ճակով բայց ժպտուն, հե­տե­ւե­ցան Սիսի Ս. Սոֆ­ի­այի եղե­րա­կան վախճանի տխուր արարին:

            «Կը յիշենք, կը յիշեցնենք ու կը պահանջենք» կուռ եզրոյթին իս­կական հե­ղինակ, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Վեհափառ Հայրապետ Ն.Ս.­Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոս, սոյն եզրոյթը նոր սերունդին յանձնարարողը չեղաւ միայն: Նո­րին Սրբու­թեան հեղի­նակած այս պահան­ջատի­րա­կան մար­տակոչը, 2015 թուականի նախօրեա­կին, թեթեւ ձե­­ւափոխումով՝ «Կը յիշեմ եւ կը պահանջեմ» տարազաւորումով որ­դեգրուեցաւ Հա­յաս­տանի Հանրապե­տու­թեան կազմած Հա­յոց Ցե­­ղաս­­պա­նու­թեան 100-ամեակին Յանձ­նաժողովին կողմէ, եւ ապա՝ նոյն առիթով պաս­­տառներու, կրծքանշաններու եւ ար­տա­­յայ­տու­­թ­եան այլ միջոցներու տեսքով ամէն տեղ երեւ­ցաւ:

        Սոյն մարտակոչը, որ 100-ամեակէն ետք արդէն սկսեր էր սովորական  լօզունքի  վերած­ուիլ, արդա­րութեան ի խնդիր կռիւ ստեղծելու «ձեռնոց»ը եղաւ Վեհափառ Հայ­րապետին ձեռ­քին մէջ, որ զայն նետեց թրքական պետու­թ­եան դաշտը: Վեհափառը իբրեւ լիիրաւ իրաւա­տէ­րը Ա­րեւմտեան Հա­յաստանի մէջ գտնուող Մեծի Տանն Կիլիկ­իոյ Կա­թողիկո­սութ­եան բոլոր կալ­ուածներուն, դատա­կան  հայց ներ­կա­յացուց  Թուր­ք­­իոյ: Դատ մը, որ նաեւ տեղափոխ­ուե­­ցաւ մի­ջազ­գային ատ­եան, պահանջելով ամ­բողջ հայ ժո­ղո­վուրդին՝ նահատակներուն, արդէն մահացած վե­րապ­­­րող­նե­րուն ու ա­նոնց յետ­նորդ սերունդներուն բռ­նա­բար­ուած իրաւունք­նե­րը, սկս­եալ Մեծի Տա­նն Կի­լիկիոյ Կաթողի­կո­սութ­եան Սիսի ոչնչացուած Մայ­րավանքի հողատարածքէն եւ կալուածներէն:

            Այսօր Այա Սոֆիայի մզկիթի վերածուելու խնդրով խօսողներ շա՜տ կան, ցա­ւակցողներ ու միջնորդներ չե՛ն պակսիր, լաւագոյն պարագա­յին՝ բողոքի  կոշտ ձայ­նե՛ր կը լսուին, սակայն բոլորին մօտ ալ թուրքին հետ առերեսուելու քա­ջութեան պակասը զգալի՛է: Համաշխարհային հրապարակի վրայ՝ իրաւական ատեա­նին մէջ, Ցեղաս­պա­նին դէմ յանդիման կանգնողներ չե՛ն երեւիր այսօր: Միջազգային ընտա­նի­քէն սկսեալ մինչեւ մեր իրականութիւնը՝ Հայաստանէն մինչեւ Սփիւռքի տարբեր ան­կիւն­նե­րուն մէջ գտնուող «քաջ դատաւորներ»ը իրե՛նք թող դատեն հիմա, ու գէթ ան­գամ­ուան մը հա­մար արդար դատ տեսնեն, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութ­եան այս խիզախ քայլին որակում տալու, թէկուզ մշուշոտ դատո­ղու­թեամբ:

            «Կորցրեցինք նիւթական Կիլիկիան, եկէք կերտենք Հոգեւոր Կիլիկիան», ըսած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ մեր Սուրբ Աթոռի երանաշնորհ Հայրապետներէն՝ Գարեգին Ա. Յովսէփեանց Կա­թողիկոսը: Կիլիկիոյ այժմու Գահակալ Արամ Ա. Կաթողիկոս, Հոգեւոր Կիլիկիոյ հետ, նաեւ կորսուած Կիլիկիոյ՝ մեր երազի հայրե­նիքի դատին ի­րա­­ւա­պաշտ­պանը հանդիսացաւ:

            Երէկ՝ Սիսի «Ս. Սոֆիա»ն, այսօր՝ «Այա Սոֆիա»ն, բայց վաղուան չարիքը սան­ձելու մեթոտաբանութիւնը ո՞վ եւ ինչպէ՞ս պիտի բացատրէ խուլ աշխարհին, որ՝ ըստ երեւոյթին, պատ­մութենէն դասեր քաղելու տրամադիր չէ՛:

11 Յուլիս 2020

Ս. Ստեփանոս Նախավկայի Վանք, Դարաշամբ, Ջուլֆա

[1] Եղիայեան, Բիւզանդ, Ժամանակակից պատմութիւն Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան, 1914-1972, Անթիլիաս, 1975, էջ 515:

[2] Քէլէշեան, Միսաք, Սիս Մատեան, Պէյրութ, 1949, էջ 743:

[3] Ալի­շան, Հ. Ղեւոնդ, Սիսուան – համագրութիւն Հայկական Կի­լիկիոյ եւ Լեւոն Մեծագործ, Վենե­տիկ, 1885, էջ 217-218: Տե՛ս նաեւ Կիւլէսէրեան, Բ. Կթղ., Պատմութիւն Կաթողիկոսաց Կիլիկիոյ, 1441-էն մինչեւ մեր օրերը, Անթիլիաս, էջ 545:

 

[4] Կիւլէսէրեան, Բ.Կ., Նոյն, անդ էջ 546:

[5] Նոյն, անդ էջ 878:

[6] Քէլէշ­եան, Մ., Նոյն, անդ էջ 201:

[7] Այս մասին տե՛ս մեր ուսումնասիրութիւնը, «Կիլիկիոյ Հայրապետներուն Արքայական Գահը», Հասկ պաշտօնական ամսագիր Մ.Տ.Կ. Կաթողիկոսութեան, Ձ. տարի, թիւ 6, Յունիս, 2011, էջ  483-501:

[8] Եղիայեան, Բ., Նոյն, անդ էջ 166:

 

 

ԳՐԻԳՈՐ ԵՊՍ. ՉԻՖԹՃԵԱՆ

Առաջնորդ Ատրպատականի Հայոց Թեմի

Լրահոս - 10 Օգոստոս 2020
Սիւնակագիրներ
Հրաչ Սեփեթճեան Ծնած է 1969-ին, Պէյրութ, Լիբանան։Կիպրոսի ՀԲԸՄ Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւնը աւարտած է 1987-ին։Երեւանի Պետական Համալսարանի Հայկական Բանասիրական բաժանմունքէն շրջանաւարտ ՝1994-ին։1980-ական թուականներէն կ՚աշխատակցի «Զարթօնք»ին եւ ապա՝ «Նոր Օր»ին։1994-2000 օգնական խմբագիր «Զարթօնք»ի։1993-էն ի վեր հայոց լեզուի, գրականութեան, պատմութեան եւ մշակոյթի ուսուցիչ Լիբանանի եւ Լոս Անճելըսի մէջ։Լիբանանի եւ Լոս Անճելըսի մէջ եղած է եւ է գործօն անդամ ՀԲԸՄ-ի, ԹՄՄ-ի եւ ՌԱԿ-ի շրջանակներէն ներս, վարելով զանազան պաշտօններ։Ներկայիս՝ ՀԲԸՄ Մանուկեան-Տէմիրճեան վարժարանի Հայերէնի Բաժանմունքի վարիչ։ «Նոր Օր»ի խմբագիր՝ Մարտ 2016-էն։  
Վաչէ Սեմերճեան Ծնած է 1938-ին, Պէյրութ, Լիբանան։ Շրջանաւարտ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն եւ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն՝ որպէս քիմիագէտ։ Շրջան մը եղած է ուսուցիչ Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն ներս։ Ապա, վկայուելով որպէս կաշուեմշակութեան վարպետ, տասը տարի  կը գործուղղուի Եթովպիա եւ Աֆղանիստան։ 1976-ին կը հաստատուի Միացեալ Նահանգներու արեւմտեան ափ, գործօն անդամ դառնալով ԹՄՄ-ի եւ ՌԱԿ-ի։ Կաշուեմշակութեամբ աշխատելէ ետք, կը հրաւիրուի Հոլիվուտի ԹՄՄ Արշակ Տիգրանեան վարժարան, դասաւանդելու համար հայագիտական նիւթեր։ Հանգստեան կը կոչուի 2009 թուականին։1956-էն ի վեր կ՚աշխատակցի ռամկավար ազատական մամուլին։ 1977-էն առ այսօր ծաւալուն գործունէութիւն ունեցած է «Նոր Օր»էն ներս որպէս խորհրդական եւ ղեկավար։  Վեց տարի եղած է պատասխանատու խմբագիրը «Նոր Օր» շաբաթաթերթին։Վաչէ Սեմերճեան հեղինակ է չորս հատորներու. «Ապրուած սփիւռքը», «Յիշատակելի դիմաքանդակներ», եւ «Լուսարձակին տակ» Ա. Եւ Բ. հատորներ։ 
Յակոբ Մարտիրոսեան   Ծնած է Սուրիոյ Արաբ-բունար գիւղաքաղաքը 1943 թուականին։ 1949-ին Հալէպ փոխադրուած է ուր յաճախած է տեղւոյն Կրթասիրաց վարժարանը, ապա Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան, Լազար Նաճարեան-Գալուստ Կիւլպէնկեան երկրորդական վարժարանը, եւ վկայուած 1964-ին։ Նոյն տարին, քաղաքական աննպաստ պայմաններու հետեւանքով ընտանեօք վերադարձած են Լիբանան, Պէյրութ, ուր շարունակած է իր ուսումը, հաշուապահութեան եւ տնտեսագիտութեան մարզերուն մէջ։ Ապա լծուած աշխատանքի զանազան հաստատութիւններու մէջ, ինչպէս Ապրոյեան հաստատութիւն եւ Պանք Ալ Արապի, վարելով բաժնի տնօրէնութեան պաշտօններ։ 1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս, Միացեալ նահանգներ, ուր շարունակած է աշխատիլ արհեստավարժ  ինքնաշարժի ընկերութիւններու եւ հաստատութիւններու մէջ, ուսումը շարունակելով եւ մասնագիտանալով այդ ճիւղին մէջ։Հանգստեան կոչուած է 2012 թուականին։ Յակոբ Մարտիրոսեան անդամակցած է Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան, ՀԲԸՄ-ին եւ Թէքեան Մշակութային Միութեան, 1958 թուականէն սկսեալ, Հալէպի մէջ, Սուրիա։ Ան շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական գործունէութիւնները Լիբանանի մէջ, Պէյրութ, ուր անդամակցած է Փորթուգալեան ակումբին, եւ եղած է հիմնադիրը Անթիլիասի ՌԱԿ Յովսէփեան ակումբին։  Լոս Անճելըսի մէջ, շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական  աշխատանքները վարելով ատենադպիրի պաշտօններ Գերսամ Ահարոնեան ակումբին եւ ՌԱԿ Արեւմտեան Ամերիկայի Շրջանային Վարչութեանց մէջ, ատենապետի պաշտօն՝ Ռուբէն Հերեան ակումբի, եւ «Նոր Օր» շաբաթաթերթի խմբագիրի պաշտօնը 2011 թուականէն մինչև Մարտ 2016 թուականը:  
Սարգիս Մինասեան Ծնած է Դամասկոս, Սուրիա՝ 1933-ին: Ընտանեօք Լիբանան փոխադրուելով, շրջանաւարտ կը դառնայ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն 1953-ին: Ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ստանայ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը Եւրոպայի արդի պատմութեան մէջ:Շուրջ երեսուն տարի եղած է ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի վարիչ-տնօրէն, վարելով ՀԲԸՄ-ի գործերը: Պատասխանատու պաշտօններ ստանձնած է մշակութային եւ մասնաւորաբար թատերական կեանքէն ներս: ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր՝ 1964-74:1986-ին կը հաստատուի Լոս Անճելըս, դառնալով «Նոր Օր»ի խմբագիր մինչեւ 1990: Մինասեան կը մնայ գլխաւոր սիւնակագիրներէն մէկը «Նոր Օրի: 1992-էն ի վեր լոյս կ'ընծայէ Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութեան «Տեղեկատուն»:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին մասին լոյս ընծայած է «Մայրիներու երկրին աւերակումը» հատորը 2003-ին: Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ: 13 տարի եղած է հանրային վարժարանի մը գրադարանապետը:Լոս Անճելըսի մէջ կը շարունակէ գործօն իր դերը ՀԲԸՄ-էն եւ Չորք-Մարզպանի (Տէօրթ-Եօլ) հայրենակցական միութենէն ներս, որուն հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը՝ 2012-էն ի վեր:
Խաչիկ Ճանոյեան Ծնած է Մուսուլ, Իրաք։ Շատ փոքր տարիքէն կը կորսնցնէ մայրն ու հայրը։ 1956-ին  կը տեղափոխուի Պաղտատ։ 1966-ին կ՚աւարտէ Պաղտատի պետական համալսարանը, վկայուելով լեզուագիտական գոլէճի սպաներէնի բաժինէն։Պաղտատի մէջ եղած է գործօն անդամ ՀԲԸՄ-ի։ 1968-ին անցնելով Պէյրութ հայագիտական ուսումը կը ստանայ Երուանդ Հիւսիսեան հայագիտական հիմնարկէն եւ նոյն տարիներուն կը զբաղի ուսուցչութեամբ։ Նոյն տարին կ՚անդամագրուի ՌԱԿ-ին։ 1972-ին կը վերադառնայ Պաղտատ, որպէս հայերէնի ուսուցիչ։ Յաջորդ տարի կ՚անցնի Արժանթին, ուր կը վարէ ՀԲԸՄ-ի Պուէնոս Այրեսի մասնաճիւղի վարիչ քարտուղարի պաշտօնը եւ միութեան «Լուսաբաց» եռամսեայի խմբագրութիւնը։ Հիմնադիրներէն է Մարի Մանուկեան վարժարանին։1975-էն ի վեր կ՚ապրի եւ կը գործէ Լոս Անճելըսի մէջ։ Եղած է «Նոր Օր»ի վարչական պատասխանատու, խմբագիրի օգնական եւ խմբագրական կազմերու անդամ։ Կ՚աշխատակցի սփիւռքահայ մամուլին։Ճանոյեան շատ գործօն տարր մըն է Լոս Անճելըսի մէջ։  Հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը Իրաքահայերու Միութեան։ ՀԲԸՄ-էն, ԹՄՄ-էն եւ ՌԱԿ-էն ներս տարած է եւ կը տանի բազմաբեղուն աշխատանք։35 տարի շարունակ հիմնած եւ ղեկավարած է Հայ Ընտանեկան Շաբաթօրեայ վարժարանը։ Մեծապէս նպաստած է գաղութահայ մշակութային եւ գրական կեանքին, եկեղեցական կեանքին եւ պարգեւատրուած է բազմաթիւ շքանշաններով եւ պատուոյ գիրերով։ Ամուսնացած է, ունի երեք զաւակ եւ հինգ թոռնիկ։
Մինաս Գոճայեան Ծնած է Պէյրութ, 1946-ին։ Յաճախած է ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանը, ապա հետեւած է լեզուի եւ գրականութեան դասընթացքներու Փարիզի մէջ եւ աւարտած՝ Երեւանի Պետական Համալսարանի Բանասիրական ճիւղը, միաժամանակ հետեւելով հնագոյն պատմութեան եւ հնագիտութեան դասընթացքներու։ Դոկտորական աստիճան կը ստանայ 1980-ին։Հայոց լեզու, գրականութիւն, պատմութիւն եւ մշակոյթ դասաւանդած է Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն եւ Լոս Անճելըսի ՀԲԸՄ Մանուկեան-Տեմիրճեան վարժարանէն ներս։ Աշխատակցած է եւ կ՚աշխատակցի սփիւռքահայ մամուլին։ Եղած է «Նոր Օր» շաբաթաթերթի պատասխանատու խմբագիր։ Անգլիատառ AIM-ի հիմնադիր-խմբագիրներէն է եւ ներկայիս մաս կը կազմէ Keghart.com-ի խմբագրութեան եւ պատասխանատու խմբագիրն է Երուսաղէմի «Սիոն» պաշտօնաթերթին։Խմբագրած եւ պարզեցուցած է հայ դասական գրողներու գործեր, նաեւ հեղինակ է հայոց լեզուի եւ պատմութեան դասագիրքերու։ Խմբագիրն է «Պատմութիւն Չորք-Մարզպանի» յուշամատեանին։  
Գէորգ Քէօշկէրեան Ծնած է Երուսաղէմ և վեց տարեկանին ընտանիքին հետ փոխադրուած է Հալէպ։ Ուսման բարձրագոյն վկայականը եղած է Մաքիստրոս Արուեստից Տիտղոս՝ Անգլերէն լեզուի ուսուցման մէջ, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն։ 1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս և 1980-ին ամուսնացած է Սիլվա Տագէսեանի հետ ու բախտաւորուած երկու զաւակներով՝ աղջիկ մը և մանչ մը։ 2009-ին հանգստեան կոչուած է 25 տարիներու ծառայութենէ մը ետք՝ Լոս Անճըլոսի դպրոցական միացեալ ցանցին մէջ, ինը տարի որպէս ուսողութեան ուսուցիչ և 16 տարի որպէս փոխ-տնօրէն։ Անդամ է Թէքէեան Մշակութային Միութեան Միացեալ Նահանգներու և Գանատայի Կեդրոնական Վարչութեան։  
Սարգիս Մինասեան Ծնած է Դամասկոս, Սուրիա՝ 1933-ին: Ընտանեօք Լիբանան փոխադրուելով, շրջանաւարտ կը դառնայ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն 1953-ին: Ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ստանայ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը Եւրոպայի արդի պատմութեան մէջ:Շուրջ երեսուն տարի եղած է ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի վարիչ-տնօրէն, վարելով ՀԲԸՄ-ի գործերը: Պատասխանատու պաշտօններ ստանձնած է մշակութային եւ մասնաւորաբար թատերական կեանքէն ներս: ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր՝ 1964-74:1986-ին կը հաստատուի Լոս Անճելըս, դառնալով «Նոր Օր»ի խմբագիր մինչեւ 1990: Մինասեան կը մնայ գլխաւոր սիւնակագիրներէն մէկը «Նոր Օրի: 1992-էն ի վեր լոյս կ'ընծայէ Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութեան «Տեղեկատուն»:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին մասին լոյս ընծայած է «Մայրիներու երկրին աւերակումը» հատորը 2003-ին: Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ: 13 տարի եղած է հանրային վարժարանի մը գրադարանապետը:Լոս Անճելըսի մէջ կը շարունակէ գործօն իր դերը ՀԲԸՄ-էն եւ Չորք-Մարզպանի (Տէօրթ-Եօլ) հայրենակցական միութենէն ներս, որուն հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը՝ 2012-էն ի վեր:
Արա Ահարոնեան Ծնած է Թրիփոլի, Լիբանան։ Նախնական ուսումը ստացած է Պէյրութի ՀԲԸՄ-ի Յովակիմեան-Մանուկեան երկրորդական վարժարանին մէջ։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին հետեւանքով, 1976-ին կը տեղափոխուի Միացեալ Նահանգներ եւ կ՚աւարտէ Քալիֆորնիոյ համալսարանի Էլէքթրոնիք ճարտարագիտութեան բաժինը։ Անդամ է ՌԱԿ-ի եւ երիտասարդական տարիներէն մինչ օրս վարած է եւ կը վարէ պատասխանատու պաշտօններ կուսակցութենէն եւ Թէքէեան Մշակութային Միութենէն ներս։ «Նոր Օր» պաշտօնաթերթի երկարամեայ աշխատակից։Ահարոնեան գործօն տարր մըն է լոսանճելըսահայ կեանքէն ներս, ներկայացնելով ՌԱԿ-ը համագաղութային ծրագիրներու մէջ։ Հեղինակ է Հայաստանի, Արցախի եւ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան նուիրուած հատորներու։ Ներկայիս կը պաշտօնավարէ ապահովագրական ընկերութեան մը մէջ, որպէս ծրագրող-խորհրդատու։