Երեքշաբթի, Դեկտեմբեր 6, 2022

Շաբաթաթերթ

Ցաւի, Վշտի Ու Սիրոյ Բանաստեղծ

Գագիկ Կարապետեան

(Ելոյթ` «Յոյզերի խաչմերուկ» Գրքի Շնորհանդէսում)

ՀԵՆՐԻԿ ԱՆԱՍԵԱՆ

 Գրել կարող է ամէն մի անհատ, բայց նրանցից եզակիներն են հասնում իսկական գրող-բանաստեղծի մակար­դակին: Նրանցից մէկն է Գագիկ Կարապետեանը:

 Շիրակի ծնունդ է Գագիկ Կարապե­տեա­նը, որը գրա­կան աշխարհում հաստատեց  իր տեղը ու պայթող արկի նման, հռնդիւնով`­ ակա­նա­­տեսի վկայութեամբ աշխարհի առջեւ բաց  արեց 1988-ի Լենինա­կանի աշխար­հա­կուլ երկրաշարժի սահ­մռկե­ցուցիչ համայնապատկերը, որը, միանգամայն իրաւացիօրէն հեղինակն անուա­նեց «Դժոխք»:

Գագիկ Կարապետեանի «Դժոխք» պոէմը շռնդալից յաջողութիւն բերեց հեղինակին:

Պոէմի մասին ժամանակին հիացական արտայայտութեամբ է հանդէս եկել հանճարեղ բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկեանը:

   – Արարիչը նայեց վերից եւ տեսաւ չկայ  Շիրազը եւ որոշեց գիւմրեցի Գագիկի ձեռքով ստեղծել այս հանճարեղ գործը`« Դժոխք» պոէմը,- գրել է նա:

Ով սիրտ ու հոգի ունի, «Դժոխք»ը չի կարող նրա հոգում երկրաշարժ, հոգու, մտքի ալեկոծում չ՚ առաջացնել:

   Իզուր չի գրել  շնորհառատ բանաստեղծ Արամայիս Սահակեանը.

   – Այդ պոէմը նոր երկրաշարժ առաջացրեց իմ հոգում` յոյզերի երկրա­շարժ, բայց ազնիւ երկրաշարժ: Գագիկ Կարապետեանի «Դժոխք»ը դրախտ   պոեզիան պարգեւեց ինձ::

Ես ինչո՞ւ իմ խօսքն սկսեցի յատկապէս «Դժոխք» պոէմով: Լիուլի վերանայելով  Գագիկ Կարապետեանի «Յոյզերի խաչմերուկ» ժողովածուն, տեսայ որ,  պոէ­մի շունչը, ազդեցութիւնը երեւում է նրա գրեթէ բոլոր գործերում, լինի չափածոյ, թէ արձակ: Թաքնուած տխրու­թիւնն ու թախիծը գերիշխող է շատ տեղերում:

«Դժոխք» պոէմը բանաստեղծի հոգեզաւակն է, իր խաչը, որ նա կրել է, եւ կրելու է իր ողջ գիտակցական կեանքում:

Գիւմրեցուն  բնորոշ լիաթոք խինդն ու ծիծա­ղը բացակայում է բանաստեղծի` նոյնիսկ սիրոյն նուիրուած բանաստեղծութիւն­ներում, թէեւ ոմանց մէջ լոյս կայ, յոյս կայ դրանց տողատա­կերում: Բանաս­տեղծին մշտա­պէս «հետապնդում» են «Դժոխք»ն ու հոգեցունց  «Գուգոն» ողբերգական նովելը: Գագիկ Կարապետեանի ամէն մի գործի մէջ թախիծ ու կարօտ կայ, եթէ ոչ բացա­յայտ, ապա անպայմանօրէն թաքնուած: Անցեալի պատկերները հան­գիստ չեն տալիս նրան: Անցեալի ցաւն ու վիշտը կոտ­տացող վէրքի նման` չեն սպիանում նրա հոգում:

Զուր տեղը չէ, որ աննման ասմունքող Վերա Յակոբեանը հետեւեալ տողերն է նուիրել Գագիկ Կարապետեանին.

«Դժոխքի» բովում այրուեց հոգիդ,
Ու իջաւ հոգուտ խորունկ դառնութիւն,
Կորցրիր ճամփան լոյսի ու յոյսի
Մնաց կեղեքող մի յիշողութիւն:

Գիւմրեցուն բնորոշ լիաթոք խինդն ու ծիծա­ղը բացակայում է նոյնիսկ սիրուն նուիրուած բանաստեղծութիւն­ներում, թէեւ ոմանց մէջ լոյս կայ, յոյս կայ սիրոյն նուիրուած բանաստեղծութիւնների տողատա­կերում: Անցեալի պատկերները հանգիստ չեն տալիս նրան: Իր մասնագիտութեան բերումով, որպէս համբաւաւոր, լաւագոյնս ճանաչուած բժիշկ, նա, մարդկանց մարմնական ցաւերն է բուժում, սակայն Տիրոջ կողմից իրեն  պարգեւած գրելու շնորհքը պարտաւոր է  ծառա­յեցնել նաեւ նրանց հոգեկան բուժմանը, ամոքելու  համար նրանց հոգում ամբարուած ցաւն ու վիշտը, միեւնոյն ժամանակ յոյս ներշնչելով լուսաւոր ապագայի նկատմամբ: Նա պար­տա­ւոր է ժամանակ առ ժա­մա­նակ իր հուժկու, ջլուտ ձեռքերին ու մատներին հանգստութիւն տալ գրիչ բռնելով:

Գագիկ  Կարապետեանի  «Յոյզերի խաչմերուկ»  գրքի  բանաստեղծու­թիւնների բաժինը վեց ենթավերնագրեր ունի: Առաջինի անուանումն է` ԽՈՀԵՐԳՈՒԹԻՒՆ: Այս բաժնի բանաստեղծութիւնների հիմնական թե­ման կարօտն է, ու`ոչ յաճախ` նաեւ հիասթափութիւնը: Բանաստեղծն հիմ­նա­կանում ամէն ինչ տեսնում է մթութեան մէջ, խաւարում: Մուգ գոյները թագա­ւորում են ամէնուր: Մէկ երկնքից ընկած ասուպն է սիրտը կոտրում, մէկ ցաքու­ցրիւ ձիւն է իջնում մազերին, ու, մէկ էլ` սիրտն է սառոյց կապում աչքի առջեւ բերելով  Գուգոյի կնոջ սառած մարմինը:

Մաղւում է ձիւնը դանդաղ
Հալւում օրերիս նման,
Անվերադարձ կեանքն անցաւ,
Կորաւ հողմերի նման
Սիրտս`սառոյցի է նման:

Այո՜կարօտ, կարօտներ` հենց այդպէս` յոգնակի, կարծես աշխարհի դարդ ու  ցաւը իրեն են տուել: ԿԱՐՕՏԸ իր յաւիտենական ընկերն է դարձել: Բանաստեղծի հոգին բանի նման չէ, այն «աւերուած անտառ է դարձել».

Իմ հոգին քամուց մոլեգին
Աւերուած անտառ է դարձել,
Այդ ցաւից ու վախից մոլագար
Սիրտս մեծ ճաքեր է տուել:

Մռայլ , թանձր խաւարում խարխափող նրա ճաք տուած սիրտը կարող է փոքր ինչ հանդարտուել աչքերից հոսող արցունքի ծովում.

Այժմ էլ սպիներն անճոռնի
Գամել են ինձ ճահճում անանց
Ինձ հնար էլ չկայ դուրս գալու
     Դեռ ինչքա~ն, ինչքա~ն եմ լալու:

Գագիկ Կարապետեանի բանաստեղծութիւնների երկրորդ բաժնի անուանումն է` ԴՈՒ ԱՌԱՆՑ ԻՆՁ, ԵՍ`ԱՌԱՆՑ ՔԵԶ: Այստեղ արդէն փոքր ինչ լաւատեսութիւն կայ: Սէրն է մէջտեղ ելել, որին պէտք է գուրգուրել, իսկական սէրը բաժանումից` իրօք որ աւելի է թեժանում:

   Ես`առանց քեզ, դու` առանց ինձ
           Բայց սէր իմ,  սէրը հեշտ չի պարտւում
Սէրն իսկական` բաժանումից
Է՜լ աւելի է թեժանում:

Յաջորդ երկու բաժիններում (ՍԻՐՈՅ ԳԱՐՈՒՆ,  ՍԻՐՈՅ ԱՇՈՒՆ) Սէրն է թեւա­ծում գարնան եւ աշնան գոյներով: Եթէ գարնանը նոր սէր է ծնւում, ապա աշնանը այն նորոգւում է,  թարմանում, որպէսզի գալիք գարնանը նորովի, փթթի ու ծաղկի նոր սիրոյ հազարագոյն ծաղիկներով: Կա՞յ մի բանաս­տեղծ, որ մշտանորոգ սիրով  բոցավառուած, հրաշք տողեր չը նուիրի իր սիրեցեալին: Առաջին սէրն է մնայուն, մնացեալ սէրերը, ըստ Գագիկ Կարապետեանի  երկ­րա­շարժ (ժաժք) են առաջացնում մարդու հոգում ու նրան մղում մաքուր, ազնիւ գործերի իրականացմանը:  Յիշենք թէ ինչ է ասել Պարոյր Սեւակը սիրոյ մասին.

 ՆՈՐԻՑ ՉԵՆ ՍԻՐՈՒՄ, ՍԻՐՈՒՄ ԵՆ ԿՐԿԻՆ:

Իրաւ բանաստեղծը չի կարող չբոցավառուել ոչ մարմնային սէրերով: Մի գեղեցկուհու հմայքով տարուելը` ինքնին արդէն մի բանաստեղ­ծու­թիւն է: Ուրեմն պիտի ընդունել, որ Սէրը Աստծոյ կողմից մեզ պար­գեւուած:ամէնից հաճելի, ամէնից երանելի հաճոյքն է: Ըստ արժանւոյն գնահատելով Գագիկ Կարապետեաբի` սիրոյն նուիրուած բանաստեղ­ծու­թիւն­ները, սփիւռքահայ աւելի քան յայտնի արձակագիր Ռոպէր Հատ­տէճեանը  գրում է.

   –  Գագիկ Կարապետեանի բանաստեղծութիւնները կը ջերմացնեն մեր սիրտը, մեզի անգամ մը եւս կը սիրեցնեն սէրը, մեզի կը բացատրեն, թէ սիրոյ յաճախանքը այն կրակն է, որ միշտ տաքուկ կը պահէ հոգիին հնոցը:

Իսկ որքա~ն սէրեր է տեսել ու տեսնում մեր Գագիկը` մասնա­գիտու­թեան բերումով, որի շնորհիւ, տարուէ-տարի  նոր գոյն, նոր տեսք է ստանում նրա սիրոյ ներկապընակը:

Սէ~ր, սէ~ր, սէ~ր,- այո կայ, կա՜ միշտ, բայց դրա կողքին կայ մարդկային վիշտ ու ցաւ: Բանաստեղծի հոգին  ու սիրտը խաղաղ չեն,  որով­հետեւ իր շուրջը ամէն ինչ մնայուն վիշտ է ու ցաւ:                                      

Գիշերն աննկատ, գիշերը տխուր
Անցնում է, գնում
Ցաւը լցուել է իմ շուրջը նորից
Ու չի հեռանում:

Իսկ ո՞վ պիտի հեռացնի բանաստեղծի շուրջը լցուած ցաւն ու յիշողութիւնը`եթէ ոչ նրա մնայուն առաջին սէրը` Կարինէն..

 Դու մինուճար, իմ միակ սէր,
          Հարսնեծաղիկ, կապոյտ նեկտար
Լցրիր հոգիս հոյս ու կրակ
       Մութ օրերս թեւերիդ առ (ար):

Բաւական առատ է Գագիկ Կարապետեանի արձակ գործերի ցանկը: Բացի մի քանի ծաւալուն պատմուածք-նովելներից, քիչ չեն առօրեայ կեանքից վերցուած մանրապատումները: Այդ ամէնը կարդալուց յետոյ, վերադառնալով բանաստեղծ Կարապետեանին, համոզուեցի, որ նա մտա­ծում է արձակ մտածողութեամբ, բայց ասելիքը թղթին է յանձնում չափածոյի տեսքով: Այդ պատճառով էլ նրա բանաստեղծութիւնները չափազանց դիւրին է ընթերցելը: Ամէն ինչ, ամէն մի միտք կամ պարբերութիւն  ընթերցւում է արձակի պէս: Շատ անգամ հանգ – մանգ էլ չկայ, մի երեւոյթ, որ բնական է դիտւում մեր շատ բանաստեղծների մօտ:

Վերադառնալով բանաստեղծի արձակին, աներկբայ կարող եմ ասել, որ արձակագիր Գագիկ Կարապետեանը բնաւ էլ չի զիջում բանաստեղծ Գագիկին:

 Արձակ գործերի մէջ գլուխ-գործոց է «Գուգոն» նովէլը, որը իւրաքան­չիւր ընթերցողի մօտ առաջ է բերում հոգեկան ԺԱԺՔ-ԵՐԿՐԱՇԱՐԺ: «Գուգոն» նովէլը իրական պատ­մու­թիւն է, որն իր մէջ է խտացրել երկրաշարժի արդիւն­քում տասնեակ հազարաւոր զոհերի ողբերգութիւնը:

Սովորաբար ,գիւմրեցիք հումորով են լինում, սակայն հումորը Գագիկի համար չէ: Նրա այս գրքի «Յոյզերի խաչմերուկ» անուանումն արդէն վկան է մեր ասածի: Աւետիք Իսահակեանն էլ է գիւմրեցի  Որքան ինձ յայտնի է, նա էլ հումորից «թոյլ» է եղել

Գագիկ Կարապետեանի այս գրքում կան հետաքրքիր նոր բառեր ու բառակապակցութիւններ, որոնք չվրիպեցին իմ աչքից: Ահա դրանցից մի քանի­սը.- ՄԱՇՈՒԱԾ ԿՈՊԵՐ, ՁՄԵՌԸ ՊԱՏԵԼ ԷՐ ՀՈԳԻՆ, ՍԻՐՏԸ ԿՆՃԻՌՆԵՐ ՉՈՒՆԻ, ԳԵՐՈՒԱԾ ՀՈԳԻ, ՏԱՔ ԱՉՔԵՐԻ ՀԱՐՈՒԱԾ, եւն:

Ի վերջոյ, Գագիկ Կարապետեանը իր այս գրքով Հայ Գրականութեան մէջ ցանել է առողջ սերմեր, որոնց հիւթալի ու ախորժաբեր մրգերը զարդարում են Հայ Գրականու­թեան ճոխ սեղանը:

(Զգալի յապաւումներով)

13 Յուլիս, 2022
Նախորդ յօդուածըLA Special Events Committee
Յաջորդ յօդուածըԳՐԱՒՈՒԱԾ ԹՈՒԱԿԱՆ
ՅԱՐԱԿԻՑ ՅՈԴՈՒԱԾՆԵՐ

ԹՈՂՆԵԼ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ

Խնդրում ենք այստեղ մուտքագրել Ձեր մեկնաբանութիւնը։
Խնդրում ենք այստեղ մուտքագրել Ձեր անունը։

ՆՈՐ ՅԱՒԵԼՈՒՄՆԵՐ